23 grudnia 1913 r. urodzi┼é si─Ö dr Eugeniusz ┼üazowski ps. „Leszcz” – lekarz rozwadowskiej AK

┬ęFundacja KEDYW

Dr Eugeniusz Łazowski podczas wizyty w Rozwadowie w 2000 r. (fot. Fundacja KEDYW)

Dr Eugeniusz ┼üazowski ps. „Leszcz”

ur. 23 grudnia 1913 r. – zm. 16 grudnia 2006 r.
Żołnierz Wojska Polskiego
Żołnierz i lekarz AK Rozwadów

┬ęFundacja KEDYW

dr Eugeniusz ┼üazowski ps. „Leszcz” (fot. Fundacja KEDYW)

Eugeniusz S┼éawomir ┼üazowski urodzi┼é si─Ö 23 grudnia┬á1913 r. w Cz─Östochowie. By┼é synem Kazimierza i Zofii z d. Wr├│blewskiej. Po odzyskaniu niepodleg┼éo┼Ťci wyjecha┼é z rodzicami do Warszawy. By┼é absolwent Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Warszawie w 1933 r. Po uko┼äczeniu gimnazjum┬áwst─ůpi┼é do Wojska Polskiego na kurs Szko┼éy Podchor─ů┼╝ych Sanitarnych. Jako ┼╝o┼énierz SPS studiowa┼é na koszt Wojska Polskiego na Uniwersytecie Warszawskim na wydziale lekarskim.

Wybuch II wojny

Wybuch II wojny ┼Ťwiatowej zasta┼é go w trakcie zdawania egzamin├│w ko┼äcowych na UW. We wrze┼Ťniu 1939 r. bez przydzia┼éu wojskowego przypadkowo trafi┼é do Batalionu KOP Buds┼éaw, w kt├│rym dosta┼é rozkaz pe┼éni─ç s┼éu┼╝b─Ö medyczn─ů i jako podporucznik zosta┼é zmobilizowany i przydzielony do poci─ůgu sanitarnego i wys┼éany do szpitala w Brze┼Ťciu nad Bugiem. W Brze┼Ťciu uczestniczy┼é w ci─Ö┼╝kich walkach z Niemcami a nast─Öpnie z Sowietami. Po kl─Ösce jego oddzia┼é├│w dosta┼é si─Ö do Sowieckiej niewoli, z kt├│rej uda┼éo mu si─Ö uciec i ewakuowa─ç si─Ö z transportem sanitarnym na po┼éudnie kraju, by w ko┼äcu dotrze─ç do Stalowej Woli, gdzie mieszka┼éa jego narzeczona Maria „Murka” To┼éwi┼äska, c├│rka in┼╝. Ludwika To┼éwi┼äskiego – dyrektora naczelnego budowy Zak┼éad├│w Po┼éudniowych Centralnego Okr─Ögu Przemys┼éowego (COP) w Stalowej Woli.

W listopadzie 1939 r. wzi─ů┼é ┼Ťlub z Mari─ů To┼éwi┼äsk─ů w ko┼Ťciele M.B Szkaplerznej przy rozwadowskim Rynku i wr├│ci┼é do Warszawy, aby tam ko┼äczy─ç ostatnie egzaminy. W styczniu 1940 r. otrzyma┼é dyplom lekarza. W Warszawie zosta┼é kolejny raz aresztowany, tym razem przez niemieckie Gestapo, ale jak i poprzedniego razu udaje si─Ö jemu wydosta─ç z aresztu. W 1941 r. wraz z ┼╝on─ů decyduj─ů si─Ö wr├│ci─ç do Stalowej Woli by tam przetrwa─ç wojn─Ö. Po przybyciu do Stalowej Woli dostaje propozycj─Ö od ksi─Ö┼╝nej Anny Lubomirskiej by pracowa─ç w zorganizowanym przez ni─ů Polskim Czerwonym Krzy┼╝u. Po przyj─Öciu propozycji zacz─ů┼é prac─Ö dla ksi─Ö┼╝nej Lubomirskiej w PCK i wkr├│tce otwierzy┼é przy rozwadowskim Rynku w┼éasny gabinet PCK, kt├│ry prowadzi┼é prawie do ko┼äca niemieckiej okupacji Rozwadowa.

Praca konspiracyjna

Od samego przyjazdu do Rozwadowa dzia┼éa┼é w rozwadowskim oddziale Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW), do kt├│rej zosta┼é wprowadzony przez ksi─Ö┼╝n─ů Lubomirsk─ů. Po scaleniu NOW z Armi─ů Krajow─ů wspomaga┼é i leczy┼é ┼╝o┼énierzy i partyzant├│w obwodu Nisko-Stalowa Wola AK. 18 maja 1944 r. po walce rozwadowskiego Kedywu z Gestapo w jego tajnej siedzibie na tzw. „G├│rceÔÇŁ, zosta┼é wezwany do rannego ┼╝o┼énierza Kedywu Zygmunta Kajzera ps. „Ma┼éyÔÇŁ, kt├│ry zosta┼é w├│wczas postrzelony podczas walki. Kajzer prze┼╝y┼é. Jako lekarz AK wspomaga┼é nie tylko medycznie, zdekonspirowanym akowcom zagro┼╝onym aresztowaniem pomaga┼é w znalezieniu bezpiecznej kryj├│wki. Cz─Östo udawa┼é si─Ö z pomoc─ů za San by pomaga─ç partyzantom zasa┼äskiego oddzia┼éu NOW-AK „Ojca Jana” Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka.


> Ostatni rozkaz AK: Dr. ┼üazowski odbija „Cichociemnego” z r─ůk Sowiet├│w


Tajna dywersja lekarzy

Na pocz─ůtku wojny jego znajomy, dr Stanis┼éaw Matulewicz, odkry┼é, ┼╝e zaszczepienie osoby niegro┼║n─ů bakteri─ů Proteus OX19 daje podczas test├│w wyniki identyczne jak przy zaka┼╝eniu tyfusem plamistym, nie powoduj─ůc u pacjenta choroby. Nie m├│wi─ůc nikomu o tym odkryciu, obaj lekarze postanowili podj─ů─ç tajna dywersj─Ö u┼╝ywaj─ůc do tego odkrycia dr Matulewicza. Wkr├│tce obaj lekarze zacz─Öli szczepi─ç swoich pacjent├│w niegro┼║n─ů bakteri─ů i wysy┼éa─ç pr├│bki krwi do niemieckich laboratori├│w. W efekcie┬áNiemcy og┼éosili okolice Rozwadowa (dzisiejszej Stalowej Woli) terenem obj─Ötym zaraz─ů, a niemieccy obywatele w po┼Ťpiechu ewakuowali si─Ö z zagro┼╝onego epidemi─ů obszaru. Dzi─Öki temu zabiegowi drastycznie zmala┼éy wyw├│zki ludno┼Ťci na roboty i do oboz├│w koncentracyjnych z tego regionu. Aby unikn─ů─ç dekonspiracji ┼üazowski i Matulewicz ukryli fakt ca┼ékowitej nieszkodliwo┼Ťci bakterii OX19 tak┼╝e przed samymi pacjentami.

Mimo ┼╝e dr ┼üazowski ┼Ťcis┼ée kontrolowa┼é swoj─ů „sztuczn─ů epidemi─Ö” fa┼észuj─ůc z rozwag─ů dane w raportach i powoli zawy┼╝aj─ůc ilo┼Ť─ç zu┼╝ytych lek├│w zwalczaj─ůcych tyfus, to i tak┬áNiemcy nabrali z czasem podejrze┼ä wobec polskich lekarzy, poniewa┼╝ ┼Ťmiertelno┼Ť─ç na obszarze obj─Ötym rzekom─ů epidemi─ů nie wzrasta┼éa. Pod koniec 1943 roku do Rozwadowa przyby┼éa komisja kontrolna z┼éo┼╝ona z niemieckiego lekarza i jego dw├│ch praktykant├│w, kt├│ra mia┼éa rozstrzygn─ů─ç o prawdziwo┼Ťci epidemii. W zwi─ůzku z wizyt─ů dr ┼üazowski postanowi┼é „ugo┼Ťci─ç” niemieckich przybysz├│w. W zorganizowanej uczci─Ö uda┼éo si─Ö upi─ç lekarza, a jego praktykant├│w zaprowadzono do os├│b faktycznie choruj─ůcych na tyfusa plamistego. Polska go┼Ťcinno┼Ť─ç podzia┼éa┼éa i ostatecznie zapobieg┼éa przysz┼éym niemieckim kontrolom.

Dekonspiracja i ucieczka

W lipcu 1944 r. zosta┼é ostrze┼╝ony przez volksdeutcha ze stalowowolskiej Gestapo, ┼╝e b─Ödzie zlikwidowany za pomoc partyzantom przez kata Stalowej Woli gestapowca Rudolfa Zimmermanna. Eugeniusz ┼üazowski po otrzymaniu tego ostrze┼╝enia w swoim gabinecie, tak jak sta┼é z┼éapa┼é ┼╝on─Ö i malute┼äk─ů c├│rk─Ö Aleksandr─Ö i zbiegli z Rozwadowa. Po wej┼Ťciu Sowiet├│w powr├│cili do zdewastowanej Warszawy. W 1945 r. podj─ů┼é prac─Ö w Klinice Akademii Medycznej oraz w Instytucie Matki i Dziecka.

Emigracja

W 1958 r. wyjecha┼é z rodzin─ů do USA jako stypendysta Fundacji Rockefellera. W USA zosta┼é profesorem pediatrii w Uniwersytecie Stanowym w Illinois. W latach 80. przeszed┼é na emerytur─Ö i zamieszka┼é w stanie Oregon. By┼é autor ponad stu prac naukowych w j─Özyku polskim i angielskim oraz wspomnie┼ä „Prywatna wojna. Wspomnienia lekarza-┼╝o┼énierza 1933-1944”, na podstawie kt├│rej ameryka┼äski producent nakr─Öci┼é w USA film dokumentalny pt. „A Private War”. Niestety film do dzi┼Ť z nieznanych powod├│w nie doczeka┼é si─Ö swojej premiery.

dr Eugeniusz Matulewicz i dr Stanislaw Matulewicz.

Dr Stanisław Matulewicz i dr Eugeniusz Łazowski, spotkanie po latach w Rozwadowie w 2000 r. (fot. Fundacja KEDYW)

Pierwsza i jedyna wizyta po wojnie

W 2000 r. dr ┼üazowski oraz dr Matulewicz odwiedzili Rozwad├│w z ekip─ů filmow─ů i ameryka┼äskim producentem Ryanem Banks. Podczas wizyty kr─Öcone by┼éy zdj─Öcia do wspomnianego filmu „A Private War”. By┼éa to pierwsza wizyta dra ┼üazowskiego od czasu okupacji i jego jedyna. Zmar┼é 16 grudnia 2006 roku w USA w Eugene, w stanie Oregon.

Upami─Ötnienie lekarzy bohater├│w

W czerwcu 2016 r. w Stalowej Woli zosta┼é ods┼éoni─Öty pomnik ku czci lekarzom na rozwadowskim Rynku. W pa┼║dzierniku 2017 r. rozpocz─Ö┼éa si─Ö r├│wnie┼╝ kolejna pr├│ba stworzenia filmu dokumentalnego o lekarzach bohaterach o roboczym tytule „Polski Schindler” koprodukcji polsko-francuskiej. Premier─Ö filmu zaplanowano na pocz─ůtek 2019 r.

Pomnik lekarzy Eugeniusza Łazowskiego i Stanisława Matulewicza w Stalowe Woli - Rozwadowie. (fot. stalowemiasto.pl)

Pomnik lekarzy Eugeniusza ┼üazowskiego i Stanis┼éawa Matulewicza na rynku w Stalowej Woli – Rozwadowie. (fot. stalowemiasto.pl)

Cze┼Ť─ç Jego Pami─Öci!

MW/Fundacja KEDYW

Bibliografia: Archiwum Muzuem Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Eugeniusz ┼üazowski „Prywatna wojna”, Maria Rehorowska „Rozwad├│w nad Sanem i Charzewice w konspiracji antyniemieckiej i antysowieckiej”.

Dodaj komentarz

Tw├│j adres email nie zostanie opublikowany. Pola, kt├│rych wype┼énienie jest wymagane, s─ů oznaczone symbolem *