23 grudnia 1913 r. urodził się dr Eugeniusz Łazowski ps. „Leszcz” – lekarz rozwadowskiej AK

©Fundacja KEDYW

Dr Eugeniusz Łazowski podczas wizyty w Rozwadowie w 2000 r. (fot. Fundacja KEDYW)

Dr Eugeniusz Łazowski ps. „Leszcz”

ur. 23 grudnia 1913 r. – zm. 16 grudnia 2006 r.
Żołnierz Wojska Polskiego
Żołnierz i lekarz AK Rozwadów

©Fundacja KEDYW

dr Eugeniusz Łazowski ps. „Leszcz” (fot. Fundacja KEDYW)

Eugeniusz Sławomir Łazowski urodził się 23 grudnia 1913 r. w Częstochowie. Był synem Kazimierza i Zofii z d. Wróblewskiej. Po odzyskaniu niepodległości wyjechał z rodzicami do Warszawy. Był absolwent Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Warszawie w 1933 r. Po ukończeniu gimnazjum wstąpił do Wojska Polskiego na kurs Szkoły Podchorążych Sanitarnych. Jako żołnierz SPS studiował na koszt Wojska Polskiego na Uniwersytecie Warszawskim na wydziale lekarskim.

Wybuch II wojny

Wybuch II wojny światowej zastał go w trakcie zdawania egzaminów końcowych na UW. We wrześniu 1939 r. bez przydziału wojskowego przypadkowo trafił do Batalionu KOP Budsław, w którym dostał rozkaz pełnić służbę medyczną i jako podporucznik został zmobilizowany i przydzielony do pociągu sanitarnego i wysłany do szpitala w Brześciu nad Bugiem. W Brześciu uczestniczył w ciężkich walkach z Niemcami a następnie z Sowietami. Po klęsce jego oddziałów dostał się do Sowieckiej niewoli, z której udało mu się uciec i ewakuować się z transportem sanitarnym na południe kraju, by w końcu dotrzeć do Stalowej Woli, gdzie mieszkała jego narzeczona Maria „Murka” Tołwińska, córka inż. Ludwika Tołwińskiego – dyrektora naczelnego budowy Zakładów Południowych Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP) w Stalowej Woli.

W listopadzie 1939 r. wziął ślub z Marią Tołwińską w kościele M.B Szkaplerznej przy rozwadowskim Rynku i wrócił do Warszawy, aby tam kończyć ostatnie egzaminy. W styczniu 1940 r. otrzymał dyplom lekarza. W Warszawie został kolejny raz aresztowany, tym razem przez niemieckie Gestapo, ale jak i poprzedniego razu udaje się jemu wydostać z aresztu. W 1941 r. wraz z żoną decydują się wrócić do Stalowej Woli by tam przetrwać wojnę. Po przybyciu do Stalowej Woli dostaje propozycję od księżnej Anny Lubomirskiej by pracować w zorganizowanym przez nią Polskim Czerwonym Krzyżu. Po przyjęciu propozycji zaczął pracę dla księżnej Lubomirskiej w PCK i wkrótce otwierzył przy rozwadowskim Rynku własny gabinet PCK, który prowadził prawie do końca niemieckiej okupacji Rozwadowa.

Praca konspiracyjna

Od samego przyjazdu do Rozwadowa działał w rozwadowskim oddziale Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW), do której został wprowadzony przez księżną Lubomirską. Po scaleniu NOW z Armią Krajową wspomagał i leczył żołnierzy i partyzantów obwodu Nisko-Stalowa Wola AK. 18 maja 1944 r. po walce rozwadowskiego Kedywu z Gestapo w jego tajnej siedzibie na tzw. „Górce”, został wezwany do rannego żołnierza Kedywu Zygmunta Kajzera ps. „Mały”, który został wówczas postrzelony podczas walki. Kajzer przeżył. Jako lekarz AK wspomagał nie tylko medycznie, zdekonspirowanym akowcom zagrożonym aresztowaniem pomagał w znalezieniu bezpiecznej kryjówki. Często udawał się z pomocą za San by pomagać partyzantom zasańskiego oddziału NOW-AK „Ojca Jana” Franciszka Przysiężniaka.


> Ostatni rozkaz AK: Dr. Łazowski odbija „Cichociemnego” z rąk Sowietów


Tajna dywersja lekarzy

Na początku wojny jego znajomy, dr Stanisław Matulewicz, odkrył, że zaszczepienie osoby niegroźną bakterią Proteus OX19 daje podczas testów wyniki identyczne jak przy zakażeniu tyfusem plamistym, nie powodując u pacjenta choroby. Nie mówiąc nikomu o tym odkryciu, obaj lekarze postanowili podjąć tajna dywersję używając do tego odkrycia dr Matulewicza. Wkrótce obaj lekarze zaczęli szczepić swoich pacjentów niegroźną bakterią i wysyłać próbki krwi do niemieckich laboratoriów. W efekcie Niemcy ogłosili okolice Rozwadowa (dzisiejszej Stalowej Woli) terenem objętym zarazą, a niemieccy obywatele w pośpiechu ewakuowali się z zagrożonego epidemią obszaru. Dzięki temu zabiegowi drastycznie zmalały wywózki ludności na roboty i do obozów koncentracyjnych z tego regionu. Aby uniknąć dekonspiracji Łazowski i Matulewicz ukryli fakt całkowitej nieszkodliwości bakterii OX19 także przed samymi pacjentami.

Mimo że dr Łazowski ścisłe kontrolował swoją „sztuczną epidemię” fałszując z rozwagą dane w raportach i powoli zawyżając ilość zużytych leków zwalczających tyfus, to i tak Niemcy nabrali z czasem podejrzeń wobec polskich lekarzy, ponieważ śmiertelność na obszarze objętym rzekomą epidemią nie wzrastała. Pod koniec 1943 roku do Rozwadowa przybyła komisja kontrolna złożona z niemieckiego lekarza i jego dwóch praktykantów, która miała rozstrzygnąć o prawdziwości epidemii. W związku z wizytą dr Łazowski postanowił „ugościć” niemieckich przybyszów. W zorganizowanej uczcię udało się upić lekarza, a jego praktykantów zaprowadzono do osób faktycznie chorujących na tyfusa plamistego. Polska gościnność podziałała i ostatecznie zapobiegła przyszłym niemieckim kontrolom.

Dekonspiracja i ucieczka

W lipcu 1944 r. został ostrzeżony przez volksdeutcha ze stalowowolskiej Gestapo, że będzie zlikwidowany za pomoc partyzantom przez kata Stalowej Woli gestapowca Rudolfa Zimmermanna. Eugeniusz Łazowski po otrzymaniu tego ostrzeżenia w swoim gabinecie, tak jak stał złapał żonę i maluteńką córkę Aleksandrę i zbiegli z Rozwadowa. Po wejściu Sowietów powrócili do zdewastowanej Warszawy. W 1945 r. podjął pracę w Klinice Akademii Medycznej oraz w Instytucie Matki i Dziecka.

Emigracja

W 1958 r. wyjechał z rodziną do USA jako stypendysta Fundacji Rockefellera. W USA został profesorem pediatrii w Uniwersytecie Stanowym w Illinois. W latach 80. przeszedł na emeryturę i zamieszkał w stanie Oregon. Był autor ponad stu prac naukowych w języku polskim i angielskim oraz wspomnień „Prywatna wojna. Wspomnienia lekarza-żołnierza 1933-1944”, na podstawie której amerykański producent nakręcił w USA film dokumentalny pt. „A Private War”. Niestety film do dziś z nieznanych powodów nie doczekał się swojej premiery.

dr Eugeniusz Matulewicz i dr Stanislaw Matulewicz.

Dr Stanisław Matulewicz i dr Eugeniusz Łazowski, spotkanie po latach w Rozwadowie w 2000 r. (fot. Fundacja KEDYW)

Pierwsza i jedyna wizyta po wojnie

W 2000 r. dr Łazowski oraz dr Matulewicz odwiedzili Rozwadów z ekipą filmową i amerykańskim producentem Ryanem Banks. Podczas wizyty kręcone były zdjęcia do wspomnianego filmu „A Private War”. Była to pierwsza wizyta dra Łazowskiego od czasu okupacji i jego jedyna. Zmarł 16 grudnia 2006 roku w USA w Eugene, w stanie Oregon.

Upamiętnienie lekarzy bohaterów

W czerwcu 2016 r. w Stalowej Woli został odsłonięty pomnik ku czci lekarzom na rozwadowskim Rynku. W październiku 2017 r. rozpoczęła się również kolejna próba stworzenia filmu dokumentalnego o lekarzach bohaterach o roboczym tytule „Polski Schindler” koprodukcji polsko-francuskiej. Premierę filmu zaplanowano na początek 2019 r.

Pomnik lekarzy Eugeniusza Łazowskiego i Stanisława Matulewicza w Stalowe Woli - Rozwadowie. (fot. stalowemiasto.pl)

Pomnik lekarzy Eugeniusza Łazowskiego i Stanisława Matulewicza na rynku w Stalowej Woli – Rozwadowie. (fot. stalowemiasto.pl)

Cześć Jego Pamięci!

MW/Fundacja KEDYW

Bibliografia: Archiwum Muzuem Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Eugeniusz Łazowski „Prywatna wojna”, Maria Rehorowska „Rozwadów nad Sanem i Charzewice w konspiracji antyniemieckiej i antysowieckiej”.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *