16 czerwca 1911 r. urodził się Stanisław Bełżyński ps. „Kret” – dowódca rozwadowskiego Kedywu

©Fundacja KEDYW

Stanisław Bełżyński ps. „Kret”

16 czerwca 1911 r. – 18 maja 1944 r.
Oficer Dywersji Obwodu Nisko Stalowa Wola o krypt. „Niwa”
Dowódca Kedywu Obwodu Nisko – Stalowa Wola

Stanisław Bełżyński pseudonim „Kret” urodził się 16 czerwca 1911 roku w Warszawie.  Magister filologii, podchorąży rezerwy Wojska Polskiego, Oficer Dywersji Armii Krajowej – dowódca rozwadowskiego Kedywu Armii Krajowej Obwodu „Niwa” (Nisko – Stalowa Wola).

Absolwent filozofii na Uniwersytecie Warszawskim. W latach 1937 – 1939 był asystentem prof. Floriana Znanieckiego w warszawskim Instytucie Badań Społecznych, z którym miał wyjechać do Stanów Zjednoczonych.

Początek okupacji

Uczestniczył w wojnie obronnej w 1939 r. jako podchorąży 70 Pułku Piechoty, brał udział w obronie Warszawy. Udało mu się uniknąć niewoli i po kapitulacji powrócił do rodziny do Poznania, skąd jednakże pod koniec 1939 r. został wysiedlony. Wysiedleni z Poznania przybyli do Niska z żoną i dwiema córkami, tutaj znaleźli zamieszkanie u zarządcy majątku Gerharda Francke – Jana Gazdy.

Aresztowanie

18 maja 1940 r. został przez Niemców aresztowany i osadzony w więzieniu w Tarnowie. 14 czerwca 1940 r. na dwa dni przed 29 urodzinami, został wywieziony pierwszym transportem więźniów do obozu koncentracyjnego „KL Auschwitz-Birkenau”. W obozie KL Auschwitz został oznaczony numerem obozowym 581.

© Fundacja KEDYW

Pierwszy transport więźniów do Niemieckiego obozu „KL Auschwitz” 14 czerwca 1940 r. w którym był Stanisław Bełżyński.

©Fundacja KEDYW

Zdjęcie Stanisława Bełżyńskiego ps. „Kret” z Niemieckiego obozu „KL Auschwitz” w Oświęcimu (fot. Fundacja KEDYW).

Wydostanie z Auschwitz

Jest jednym z nielicznych, którym udaje się wydostać z niemieckiego obozu w Oświęcimiu. Zostaje zwolniony z obozu 24 listopada 1941 roku dzięki staraniom matki, powołującej się na zasługi swego męża lekarza – dyrektora szpitala, któremu zawdzięczało życie i zdrowie wielu niemieckich żołnierzy w okresie I wojny światowej. Powraca do Niska w grudniu 1941 roku wychudzony i wygłodzony. Po powrocie zapytany przez sąsiada aby opowiedział jak wygląda Niemiecki obóz w Oświęcimiu odpowiada:

Cokolwiek powiem – nie uwierzycie, więc proszę nie pytać. Jedno jest tylko pewne, że Niemcy już mnie żywego nie dostaną.

                                                                      – Stanisław Bełżyński

 

©Fundacja KEDYW

Telegram do rodziny w Warszawie informujący o powrocie Stanislawa Bełżyńskiego z Auschwitz (fot. Fundacja KEDYW).

Konspiracja

6 grudnia 1943 r. podjął pracę w Zakładach Południowych w Stalowej Woli, jednocześnie angażując się w walkę konspiracyjną i tajne nauczanie, przyjmując pseudonim „Kret”. Wskutek wykrycia przez Niemców członków konspiracyjnego Korpusu Zachodniego (KZ) w grudniu 1943 r. musiał przejść całkowicie do podziemia w obawie przed ponownym aresztowaniem. W marcu 1943 r. został mianowany przez Komendanta Obwodu Nisko – Stalowa Wola Kazimierza Pilata ps. „Zaremba” dowódcą rozwadowskiego Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (Kedyw) i wkrótce stworzono tajną bazę Kedywu na tzw. „Górce” (dzisiejsza siedziba Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej). Dowodził rozwadowskim Kedywem w wielu spektakularnych akcjach zbrojnych w Stalowej Woli i jej okolicach.

©Fundacja KEDYW

Pokwitowanie wypłaty za pracę w okupowanych Zakładach Południowych w Stalowej Woli (fot. Fundacja KEDYW).

Jedna z takich akcji miała miejsce 8 grudnia 1943 r. Grupa bojowa żołnierzy Kedywu ze Stalowej Woli w składzie: Stanisław Bełżyński ps. „Kret”, Mieczysław Potyrański ps. „Poraj”, Jerzy Filip ps. „Biga” i Jan Orzeł ps. „Kmicic” dokonała odbicia z rąk niemieckich zastępcy komendanta obwodu niżańskiego AK – Ryszarda Śliżyńskiego ps. „Skowron” i Teresy Wysockiej – łączniczki AK (kuzynki S. Bełżyńskiego) z Niemieckiego szpitala (dzisiejsza szkoła nr 1 w Stalowej Woli). Na budynku Publicznej Szkoły Podstawowej nr 1 im. Wacława Górskiego w Stalowej Woli, gdzie w 1941 r. miała miejsce wspomniana akcja, w 55 rocznicę tego wydarzenia odsłonięto tablicę pamiątkową.

fot. Muzueum Wojska Polskiego

Niemiecki Parabellum P08 zdobyty przez Stanisława Bełżyńskiego (fot. Muzeum Wojska Polskiego).

W zbiorach muzeum Wojska Polskiego znajduje się pistolet P08 Parabellum zdobyty w 1942 r. przez Stanisława Bełżyńskiego podczas akcji w której zginęło dwóch niemieckich żandarmów. Z broni tej „Kret” zastrzelił podobno 30 Niemców.

Tragiczna śmierć z rąk niemieckiego okupanta

Stanisław Bełżyński „Kret” zginął 18 maja 1944 roku zastrzelony przez Niemców na stacji kolejowej w Rozwadowie, w czasie próby przebicia się z okrążonej placówki rozwadowskiego Kedywu, mieszczącego się naprzeciwko stacji. Początkowo został pochowany na rozwadowskim cmentarzu, po wojnie w 1947r. jego zwłoki ekshumowano i po uroczystym pogrzebie przeniesiono do Mauzoleum na Cmentarz Komunalny w Stalowej Woli, gdzie spoczywają polegli stalowowolscy żołnierze Armii Krajowej.


> O likwidacj rozwadowskiego Kedywu AK przez Gestapo tutaj…


©Fundacja KEDYW

Mauzoleum w Stalowej Woli, miejsce spoczynku Stanisława Bełżyńskiego – 1946 r. (fot. Fundacja KEDYW)

Odznaczenia

Rozkazem Komendanta Okręgu Kraków został odznaczony Krzyżem Walecznych. Pośmiertnie odznaczony przez komunistyczne Wojsko Polskie medalem Krzyż Grunwaldu.

©Fundacja KEDYW

Zaświadczenie o przyznania pośmiertnie Stanisławowi Bełżyńskiemu Krzyża Grunwaldu 3 kl. (fot. Fundacja KEDYW).

Ucieczka rodziny do Warszawy

Żona Krystyna Bełżyńska, po śmierci męża zagrożona aresztowaniem wyjechała z dwiema córkami Magdaleną i Edytą do Warszawy. Tam wkrótce nawiązała kontakt z AK i jako łącznika Kedywu Komendy Głównej AK uczestniczyła w Powstaniu Warszawskim. Zginęła we wrześniu 1944 r. przy próbie sforsowania Wisły.

©Fundacja KEDYW

Pomnik rodziny Bełżyńskich na warszawskich Powązkach (fot. Fundacja KEDYW).

©Fundacja KEDYW

Pomnik rodziny Bełżyńskich na warszawskich Powązkach (fot. Fundacja KEDYW).

Miejsce uświęcone krwią Bohatera

Ulica na której znajduje się historyczna „Górka” – dawna siedziba rozwadowskiego Kedywu dziś nazwana jest ulicą Stanisława Bełżyńskiego, wychodzi ona wprost na stację w miejsce gdzie zginął „Kret”. Na kamienicy znajduje się tablica pamiątkowa umieszczona w 40-tą rocznicę likwidacji Kedywu, w której zginął Stanisław Bełżyński ps. „Kret”.


> O likwidacji rozwadowskiego Kedywu AK przez Gestapo tutaj…


ulica Stanisława Bełżyńskiego - rozwadowska "Górka" siedziba Kedywu Armii Krajowej do 18 maja 1944 roku.

fot. stalowemiasto.pl

Warta honorowa pod tablicą pamiątkową.

Warta honorowa pod tablicą pamiątkową na tzw. „Górce” 18 maja 2016 r. (fot. stalowemiasto.pl)

Cześć Jego Pamięci!

MW/Fundacja KEDYW

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej, Edyta Bełżyńska-Solińska, Dionizy Garbacz „Brunatne Lata”.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *