26 wrze艣nia 1946 r. komuni艣ci zabili J贸zefa Gajd臋 ps. „Zawisza” – niez艂omnego 偶o艂nierza NOW, AK, NZW

ppor. J贸zef Gajda ps. „Zawisza”

ur. 9 stycznia 1900 r. – zm. 26 wrze艣nia 1946 r.


呕o艂nierz Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) Nisko
呕o艂nierz Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW)
Komendant Pogotowia Akcji Specjalnej (PAS)

J贸zef Gajda urodzi艂 si臋 9 stycznia 1900 r. w Charzewicach, dzisiejszej dzielnicy Stalowej Woli. By艂 synem Marcina i Katarzyny. Mia艂 trzech braci Jana, Stanis艂awa i Piotra. W Rozwadowie uko艅czy艂 szko艂臋 handlow膮. W okresie mi臋dzywojennym pracowa艂 jako urz臋dnik na poczcie w Nisku. By艂 偶onaty, z 偶on膮 Mari膮 z d. 艁uczak mieli jednego syna Tadeusza, kt贸ry w okresie niemieckiej okupacji za ojcem poszed艂 w partyzantk臋.

艢艂u偶ba wojskowa

W 1918 r. wst膮pi艂 na ochotnika do Wojska Polskiego. S艂u偶b臋 odby艂 w 17 Pu艂ku Piechoty WP w Rzeszowie. W latach 1919 – 1921 walczy艂 w wojnie polsko – bolszewickiej, za kt贸ra zosta艂 odznaczony „Krzy偶em Walecznych”, „Krzy偶em Frontu Litewsko – Bia艂oruskiego” oraz „Medalem za Wojn臋 1920 roku”.

Konspiracja

W 1941 r. w Nisku wst膮pi艂 do Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW). W 1943 r. ni偶a艅ski NOW scali艂 si臋 z Armi膮 Krajow膮 i cz臋艣ciowo podporz膮dkowa艂 si臋 Komendantowi Obwodu AK Nisko – Stalowa Wola. W NOW-AK J贸zef Gajda walczy艂 do wej艣cia Armii Czerwonej.

Po opuszczeniu przez Niemc贸w Niska i Stalowej Woli, w listopadzie 1944 r. zosta艂 powo艂any przez nowe komunistyczne w艂adze do Ludowego Wojska Polskiego (LWP) z przydzia艂em do 7 batalionu zapasowego w Budzyniu. W marcu 1945 r. zosta艂 przeniesiony do 1 pu艂ku wojsk stra偶y kolejowej w 艁odzi, sk膮d 6 maja 1945 r. zdezerterowa艂 w obawie przed aresztowaniem. 10 maja 1945 r. wraz z czterema 偶o艂nierzami z jego pu艂ku przyby艂 do Rozwadowa, bo jak stwierdzi艂 聽„nie chcia艂 walczy膰 wsp贸lnie z NKWD i Armi膮 Czerwon膮 przeciw polskiej partyzantce”.

Po powrocie do domu wst膮pi艂 do oddzia艂u partyzanckiego „Tarzana” – Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW), kt贸remu w贸wczas dowodzi艂 jego syn Tadeusza Gajda ps. „Tarzan”. 3 maja 1946 r. zosta艂 awansowany przez dow贸dztwo NZW do stopnia podporucznika. Wkr贸tce z oddzia艂em „Tarzana” weszli w sk艂ad Pogotowia Akcji Specjalnej (PAS), kt贸ry powstawa艂 do walki bie偶膮cej z komunistycznym re偶imem.

fot. Skarbimir Socha

Grupa PAS-u w Iwkowej k. Tarnowa, lato 1946 r. Drugi od lewej – Teodor Grabowski (Inspektorat Tarn贸w NZW), czwarty – Tadeusz Gajda ps. „Tarzan”, pi膮ty – J贸zef Gajda ps. „Zawisza” (fot. Skarbimir Socha).

Aresztowanie i brutalne 艣ledztwo

8 sierpnia 1946 r. J贸zef Gajda zosta艂 aresztowany w mieszkaniu Jana Dziekana przy ul. Kili艅skiego 24 w Mielcu. Na drugi dzie艅 zosta艂 przetransportowany i osadzony w wi臋zieniu Wojew贸dzkiego Urz臋du Bezpiecze艅stwa Publicznego (WUBP) w Rzeszowie, w celi nr 7 tzw. „celi 艣mierci”, w kt贸rej nie by艂o o艣wietlenia i okno by艂o zamurowane. Do spania s艂u偶y艂a prycza z go艂ych desek.

Zaraz po przywiezieniu do wi臋zienia J贸zef Gajda zosta艂 wezwany na przes艂uchanie przez funkcjonariusza UB Bogdana Lisowskiego, kt贸ry prowadzi艂 艣ledztwo do godz. 22.00. Nast臋pne przes艂uchania odby艂y si臋 10, 13, 16, 24 sierpnia i 10 wrze艣nia 1946 r. poczym 艣ledztwo uznano za zako艅czone. Szczeg贸艂y z jego 艣ledztwa zapisa艂 jego kolega z czas贸w niemieckiej konspiracji Skarbimir Socha ps. „Jask贸艂a”, kt贸ry w tym samym czasie przebywa艂 w rzeszowskim areszcie obok w celi nr 8. Skarbimir Socha w swojej ksi膮偶ce „Czerwona 艣mier膰” opowiada, 偶e mi臋dzy cel膮 nr 7 i nr 8 by艂a wyd艂ubana ma艂a dziura, przez kt贸r膮 J贸zef Gajda relacjonowa艂 jemu przebieg 艣ledztwa. J贸zef Gajda w czasie przes艂uchiwa艅 przez komunist贸w z UB by艂 okrutnie bity i torturowany. Jego kat Bogdan Lisowski bi艂 go do nieprzytomno艣ci w pi臋ty i stopy pa艂k膮 gumow膮 z metalowym pr臋tem.

Wyrok WSR

18 wrze艣nia 1946 r. w trybie dora藕nym odby艂a si臋 rozprawa przed rzeszowskim Wojskowym S膮dem Rejonowy (WSR). W sk艂ad WSR weszli mjr dr Jan Lubaczewski – przewodnicz膮cy 艂awnicy, por. Tadeusz Czecharowski i szer. Sierdziukowski, z udzia艂em chor. J贸zefa Syku艂y – protokolanta, w obecno艣ci oskar偶yciela ppor. Mariana Stok艂osy i obro艅cy z urz臋du J贸zefa Wiusza.

Na rozprawie J贸zef Gajda zosta艂 oskar偶ony m.in. o dzia艂alno艣膰 antypa艅stwow膮 do kt贸rej zosta艂y przedstawione dowody w postaci wiersza „Nar贸d Polski” i „Gdy nar贸d do walki wyst膮pi艂 z or臋偶em”. Do akt za艂膮czono r贸wnie偶 nielegalne pisma „Niepodleg艂o艣膰” z czerwca 1946 r. oraz „G艂os Jedno艣ci Polski” z 15 lipca 1946 r. Rozprawa trwa艂a 2 godziny, na rozprawie J贸zef Gajda nie przyzna艂 si臋 do oskar偶e艅 t艂umacz膮c, 偶e „wykonywa艂 rozkazy”.

Po przerwie o godz. 12:30 s膮d og艂osi艂 wyrok dwukrotnej kary 艣mierci oraz utraty praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze oraz przepadek ca艂ego mienia. O godz.12:45 zako艅czy艂a si臋 rozprawa.

Jak wynika z protoko艂u wykonania wyroku, J贸zef Gajda zosta艂 rozstrzelany 26 wrze艣nia 1946 r. o godz. 19:15. Cia艂o jego nigdy nie zosta艂o oddane rodzinie, nie znane jest miejsce jego poch贸wku.

Rodzina partyzant贸w

J贸zef Gajda pochodzi艂 ze s艂ynnej charzewickiej rodziny partyzanckiej. Jego bratanek Piotr ps. „Pancerny”, bratanek Kazimierz ps. „Orl臋” oraz syn Tadeusz ps. „Tarzan” byli 偶o艂nierzami oddzia艂u partyzanckiego NOW-AK „Ojca Jana” Franciszka Przysi臋偶niaka. Tadeusz ps. „Tarzan” , jak pisali艣my wy偶ej by艂 p贸藕niej r贸wnie偶 dow贸dc膮 w艂asnego antykomunistycznego oddzia艂u (NZW). Tadeusz Gajda, jak jego ojciec, zgin膮艂 w ubeckiej katowni. Z rodziny Gajd贸w tylko stryj Kazimierz do偶y艂 wolnej Polski.

漏Fundacja KEDYW

Tablica Pami膮tkowa umieszczona w 50. rocznic臋 艣mierci na ko艣ciele M.B. Szkaplerznej przy rozwadowskim rynku.

Cze艣膰 Ich Pami臋ci!

 

MW/Fundacja KEDYW

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Skarbimir Socha „Czerwona 艣mier膰, Maria Rehorowska „Rozwad贸w nad Sanem i Charzewice w konspiracji antyniemieckiej i antysowieckiej”, Wies艂awa Kafara.

Dodaj komentarz

Tw贸j adres email nie zostanie opublikowany. Pola, kt贸rych wype艂nienie jest wymagane, s膮 oznaczone symbolem *