15 lutego 1924 r. urodzi┼é si─Ö Tadeusz Gajda ps. „Tarzan” – ┼╝o┼énierz NOW, AK, NZW

kpt. Tadeusz Gajda ps. „Tarzan”

ur. 15 lutego 1924 r. – zm. 14 pa┼║dziernia 1946 r.
┼╗o┼énierz partyzanckiego oddz. NOW-AK „Ojca Jana” Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka
Komendant antysowieckiego oddz. NZW „Tarzana” Tadeusza Gajdy
Dow├│dca oddzia┼éu PAS-NZW „Tarzana” Tadeusza Gajdy


Kapitan Tadeusz Gajda urodzi┼é si─Ö w Charzewicach, dzisiejszej dzielnicy Stalowej Woli w patriotycznej rodzinie urz─Ödnika pocztowego. Tadeusz┬áprzyszed┼é na ┼Ťwiat w rodzinnym domu Gajd├│w na ul. Lipowej, w kt├│rym urodzi┼éo si─Ö kilku ┼╝o┼énierzy antyniemieckiej i antysowieckiej konspiracji z jego partyzanckiej rodziny. By┼é synem J├│zefa i Marii z ┼üuczak├│w. W latach 30-tych XX wieku rodzice z m┼éodym Tadeuszem przeprowadzili si─Ö do pobliskiego Niska. Do wrze┼Ťnia 1939 r., czyli do wybuchu wojny uko┼äczy┼é tylko 4 klasy gimnazjum.

Walka w konspiracji

W 1941 r. w wieku 17 lat wst─ůpi┼é do Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) w Nisku. Wprowadzony przez swego ojca J├│zefa, zosta┼é zaprzysi─Ö┼╝ony przez kapitana Mieczys┼éawa Maroszka „Borut─Ö”, komendanta powiatowej NOW w Nisku. Przyj─ů┼é pseudonim „Tarzan”.

W marcu 1944 r. zagro┼╝ony aresztowaniem przez Gestapo, zosta┼é skierowany do zasa┼äskiego partyzanckiego oddzia┼éu NOW-AK „Ojca Jana” Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka. Do oddzia┼éu „Ojca Jana” nale┼╝eli r├│wnie┼╝ jego stryj Piotr Gajda ps. „Pancerny” i brat stryjeczny Kazimierz Gajda ps. „Orl─Ö” z Charzewic.

Jako 20-letni ┼╝o┼énierz wst─ůpi┼é do „le┼Ťnej” podchor─ů┼╝├│wki , w kt├│rej uzyska┼é stopie┼ä plutonowego podchor─ů┼╝ego. Dnia 6 czerwca 1944 r. podchor─ů┼╝├│wka zosta┼éa rozwi─ůzana, kilka dni p├│┼║niej partyzanci „Ojca Jana” wzi─Öli udzia┼é w najwi─Ökszej w okupowanej Polsce bitwie partyzanckiej na tzw. Porytowym Wzg├│rzu w Lasach Janowskich.

Porytowe Wzg├│rze

W nocy z 14 na 15 czerwca ┼╝o┼énierze oddzia┼éu NOW-AK ÔÇ×Ojca JanaÔÇŁ dowodzeni przez por. Boles┼éawa Usowa ÔÇ×KonaraÔÇŁ po ci─Ö┼╝kich walkach przebili niemiecki pier┼Ťcie┼ä, pozwalaj─ůc wyj┼Ť─ç z okr─ů┼╝enia prawie wszystkim partyzantom. Po bitwie na Porytowym Wzg├│rzu znaczna cz─Ö┼Ť─ç oddzia┼éu zosta┼éa urlopowana, w┼Ťr├│d nich „Tarzan”, kt├│ry powr├│ci┼é do rodzinnego domu w Nisku.

Ludowe Wojsko Polskie

Aby unikn─ů─ç aresztowania przez UB za przynale┼╝no┼Ť─ç do NOW i AK, zg┼éosi┼é si─Ö w pa┼║dzierniku 1944 r. do armii Berlinga Ludowego Wojska Polskiego (LWP). W ni┼╝a┼äskim RKU otrzyma┼é przydzia┼é do 25 pu┼éku piechoty w Rzeszowie. Gdy aresztowano trzech jego koleg├│w, ┼╝o┼énierzy AK, postanowi┼é zdezerterowa─ç LWP w obawie przed aresztowaniem.

Narodowe Zjednoczenie Wojskowe

Po dezercji nawi─ůza┼é kontakt z komendantem Okr─Ögu Rzesz├│w Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW). Zachowuj─ůc dotychczasowy pseudonim wst─ůpi┼é do NZW i w kwietniu 1945 r. z rozkazu uda┼é si─Ö na p├│┼énoc woj. Tarnobrzeskiego, w celu wsparcia Komendanta Obwodu NOW ppor. Mariana Szyma┼äskiego ps. „Podkowa”. 29 kwietnia 1945 r. „Podkowa” zosta┼é ci─Ö┼╝ko ranny przez UB i zmar┼é 1 maja. Po ┼Ťmierci „Podkowy” rozkazem Komendanta Okr─Ögu Kazimierza Mireckiego „Tarzan” zosta┼é mianowany Komendantem Obwodu NZW Tarnobrzeg. Po kilku zaledwie dniach otrzyma┼é od Komendanta Oddzia┼é├│w Le┼Ťnych Okr─Ögu majora Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka „Marka” rozkaz utworzenia w┼éasnego oddzia┼éu partyzanckiego. R├│wnocze┼Ťnie otrzyma┼é awans do stopnia podporucznika. „Tarzan” w wieku 21 lat zosta┼é najm┼éodszym dow├│dc─ů oddzia┼éu partyzanckiego w NZW. Oddzia┼é „Tarzana” by┼é sz├│stym oddzia┼éem partyzanckim w Rzeszowskim Okr─Ögu NZW, obok s┼éynnych ju┼╝ dzi┼Ť oddzia┼é├│w „Wo┼éyniaka”, „Radwana, „Majki”, „Lisa” i „Weuwarda”.

┬ęFundacja KEDYW

Partyzanci „Tarzana”. Od lewej: Franciszek Sobczyszyn ps. „┼╗ubr”, Edward Gurdak, W┼éadys┼éaw Sander ps. „Sok├│┼é”, Bronis┼éaw Grudzie┼ä, Jan Oczak ps. „Lech”. (fot. Skarbimir Socha)

Pierwsz─ů akcj─ů oddzia┼éu „Tarzana” by┼éo wymierzenie kary ch┼éosty cz┼éonkom PPR i komunistycznego Stronnictwa Ludowego w Turbi, ko┼éo Stalowej Woli w kwietniu 1945 r. Kolejn─ů akcj─ů by┼éo rozbrojenie posterunku Milicji Obywatelskiej (MO) w Zbydniowie w odwecie za ┼Ťmier─ç „Podkowy”.

Oddzia┼é „Tarzana” przeprowadzi┼é wiele akcji wymierzonych przeciwko nowo powstaj─ůcej w┼éadzy komunistycznej w tym z UB, MO, sowieckiej NKWD. Wykonywali r├│wnie┼╝ akcje przeciwko konfidentom bezpieki.

W maju 1945 r. Oddzia┼é „Tarzana” wzi─ů┼é udzia┼é w bitwie pod Kury┼é├│wk─ů, w kt├│rej zgin─Ö┼éo kilkudziesi─Öciu sowieckich enkawudzist├│w. W lipcu 1945 r. oddzia┼é „Tarzana” zosta┼é zaatakowany przez 8 p.p. LWP z Janowa Lubelskiego, w kt├│rym zgin─ů┼é jeden partyzant, a kilku zosta┼éo aresztowanych i zabitych kilka dni p├│┼║niej przez komunist├│w w pokazowej egzekucji na rynky w Janowie Lubelskim.

Wpadka „Tarzana”

Tadeusz Gajda „Tarzan” wpad┼é w r─Öce funkcjonariuszy PUBP w Tarnowie, dok─ůd by┼é skierowany przez przyw├│dc├│w do kierowania oddzia┼éem Pogotowia Akcji Specjalnej (PAS) na Inspektorat „Tatar” (obejmuj─ůcy powiaty Tarnobrzeg, Mielec i D─Öbic─Ö). Przyczyn─ů aresztowania „Tarzana”, by┼éa wielka wsypa kierownictwa Rady Wolno┼Ť─ç i Niezawis┼éo┼Ť─ç (WiN), kt├│r─ů rozpracowa┼é cz┼éowiek WiN Wojciech Wall – wywiadowca UB. „Tarzan” po przybyciu do Tarnowa by┼é w sta┼éym kontakcie z miejscowym WiN-em. Dlatego, gdy aresztowano cz┼éonk├│w WiN, w┼Ťr├│d nich znalaz┼é si─Ö „Tarzan” i jego ┼╝o┼énierze z PAS.┬á„Tarzan” tu┼╝ po aresztowaniu zosta┼é poddany wielogodzinnym przes┼éuchaniom i torturom.

fot. Skarbimir Socha

Grupa PAS-u w Iwkowej k. Tarnowa, lato 1946 r. Drugi od lewej – Teodor Grabowski (Inspektorat Tarn├│w NZW), czwarty – Tadeusz Gajda ps. „Tarzan”, pi─ůty ojciec „Tarzana” – J├│zef Gajda ps. „Zawisza”.

Wyrok

Mimo ┼╝e oddzia┼é „Tarzana” mia┼é na swym koncie wiele bitw i potyczek z funkcjonariuszami UB, MO i oddzia┼éami LWP, w kt├│rych byli polegli w obydwu stronach, o ┼╝adn─ů z tych walk „Tarzan” nie zosta┼é oskar┼╝ony. W akcie oskar┼╝enia znalaz┼éy si─Ö natomiast zarzuty o „dokonanie ca┼éego szeregu rabunk├│w z broni─ů w r─Öku”. Oskar┼╝enia „Tarzana” o rabunki, a wi─Öc przest─Öpstwa pospolite by┼éo ┼Ťwiadomym dzia┼éaniem oprawc├│w UB. W ten spos├│b chciano, by w ┼Ťwiadomo┼Ť─çi ludzi pozosta┼é jako bandyta, rabuj─ůcy z broni─ů w r─Öku mieszka┼äc├│w ziemi tarnobrzeskiej. O tym fakcie ┼Ťwiadcz─ů wspomnienia Jana Ragana – zast─Öpcy komendanta posterunku MO w Rozwadowie, drukowane w „Nowinach Rzeszowskich” w 1973 r. Ragan oddzia┼é „Tarzana” nazywa┼é „band─ů”, a o jego cz┼éonk├│w nazywa┼é „bandytami”.

27 wrze┼Ťnia 1946 r. spo┼Ťr├│d 22 oskar┼╝onych, kar─Ö ┼Ťmierci otrzyma┼é „Tarzan” i jeden cz┼éonek jego oddzia┼éu. 2 pa┼║dziernika 1946 r. Boles┼éaw Bierut, polski prezydent z nadania moskiewskiego, nie skorzysta┼é z prawa ┼éaski. 14 pa┼║dziernika 1946 r. dwa tygodnie po zamordowaniu jego ojca J├│zefa Gajd─Ö ps. „Zawisza” w wi─Özieniu w Rzeszowie, Tadeusz Gajda „Tarzan” zosta┼é zastrzelony w wi─Özieniu UB na Montelupich w Krakowie. Do dzi┼Ť nieznane jest miejsce jego poch├│wku, w dniu egzekucji mia┼é zaledwie 22 lata.

Egzekujca nie zakończyła gehenny rodziny

Tadeusz Gajda z ┼╝on─ů Jadwig─ů mia┼é syna Andrzeja i c├│rk─Ö Zosi─Ö. Po ┼Ťmierci m─Ö┼╝a Jadwiga Gajda zamieszka┼éa u matki w Rudniku nad Sanem. By┼éa bez ┼Ťrodk├│w do ┼╝ycia. Pomaga┼éa jej rodzina i mieszka┼äcy miasteczka. Aby uzyska─ç prac─Ö, musia┼éa si─Ö ujawni─ç w UB w Nisku. Nast─Öpnie by┼éa wielokrotnie wzywana przez UB na przes┼éuchania. ┼╗y┼éa w ci─ůg┼éym strachu. Jak wspomina┼éa: „Id─ůc na UB, ze ┼ézami ┼╝egna┼éam male┼äkie dzieci, bo nigdy nie wiedzia┼éam, czy do nich wr├│c─Ö”.

Po┼Ťmiertna rehabilitacja

8 listopada 1991 r. na wniosek syna Andrzeja Gajdy S─ůd Wojew├│dzki w Tarnowie uzna┼é za niewa┼╝ny wyrok Wojskowego S─ůdu Rejonowego w Krakowie z 27 wrze┼Ťnia 1946 r. W pa┼║dzierniku 1996 r. z inicjatywy jego brata stryjecznego Kazimierza Gajdy ps. „Orl─Ö” ods┼éoni─Öta zosta┼éa tablica pami─ůtkow─ů na ko┼Ťciele M.B. Szkaplerznej przy rozwadowskim Rynku. Tablica upami─Ötnia Tadeusza Gajd─Ö „Tarzana” i jego ojca J├│zefa Gajd─Ö ps. „Zawisza”.

Cze┼Ť─ç Ich Pami─Öci!

 

┬ęFundacja KEDYW

Tablica Pami─ůtkowa umieszczona w 50. rocznic─Ö ┼Ťmierci na ko┼Ťciele M.B. Szkaplerznej przy rozwadowskim rynku (fot. Fundacja KEDYW)

 

MW/Fundacja KEDYW

Bibliografia: Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Skarbimir Socha „Czerwona ┼Ümier─ç”, Maria Rehorowska „Rozwad├│w nad Sanem i Charzewice w konspiracji antyniemieckiej i antysowieckiej”, fot. Wies┼éawa Kafara.

Dodaj komentarz

Tw├│j adres email nie zostanie opublikowany. Pola, kt├│rych wype┼énienie jest wymagane, s─ů oznaczone symbolem *