Akcja „31” – Nieudane odbice Komendanta Kazimierza Pilata z katowni Gestapo w Stalowej Woli

┬ęFundacja KEDYW

Dawna siedziba i więzienie Gestapo przy dzisiejszej ul. ks. Skoczyńskiego 26 (fot. Fundacja KEDYW)

Dok┼éadnie 18 marca 1944 roku pad┼é rozkaz o odwo┼éaniu akcji AK w Stalowej Woli, kt├│rej celem by┼éo odbicie z wi─Özienia Gestapo kpt. Kazimierza Pilata oraz pozosta┼éych wi─Ö┼║ni├│w torturowanych przez Niemc├│w. Akcja skrupulatnie przygotowywana od kilku dni, prawdopodobnie nie dosz┼éa do skutku z powodu zbyt wysokiego ryzyka. Mog┼éa bowiem ucierpie─ç stalowowolska spo┼éeczno┼Ť─ç, wobec kt├│rej okupant m├│g┼é zastosowa─ç represje. Jedno jest pewne, ca┼éy plan odbicia Pilata pad┼é z chwil─ů otrzymania wiadomo┼Ťci o ┼Ťmierci komendanta.

Samo aresztowanie komendanta Obwodu Nisko – Stalowa Wola AK ÔÇô Kazimierza Pilata ps. „Zaremba”, wywo┼éa┼éo nie ma┼éy strach w┼Ťr├│d wszystkich konspirator├│w ze Stalowej Woli i Rozwadowa. St─ůd informacja o jego uwi─Özieniu jeszcze tego samego dnia trafi┼éa do dow├│dztwa Podokr─Ögu AK Rzesz├│w (krypt. ÔÇ×WodaÔÇŁ) i Inspektoratu AK Mielec (krypt. ÔÇ×NowelaÔÇŁ). W├│wczas mjr Stefan ┼üuczy┼äski ps. ÔÇ×BorynaÔÇŁ ÔÇô komendant ÔÇ×NoweliÔÇŁ podj─ů┼é decyzj─Ö o jak najszybszym przeprowadzeniu akcji odbicia Pilata. Celem mia┼éo by─ç wi─Özienie tajnej policji Gestapo przy ├│wczesnej ul. Bismarckstrasse (przedwojenna E-P, dzi┼Ť ul. ks. Skoczy┼äskiego 26) w Stalowej Woli.

┬ęFundacja KEDYW

Kazimierz Pilat ps. „Zaremba” (fot. Muzeum Regionalne w Stalowej Woli)

Dzie┼ä po aresztowaniu ÔÇ×ZarembyÔÇŁ

Z raportu do Podokr─Ögu AK Rzesz├│w wynika, ┼╝e razem z Pilatem w piwnicach Gestapo przebywa┼éo jeszcze oko┼éo 30 os├│b zwi─ůzanych z dzia┼éalno┼Ťci─ů konspiracyjn─ů w strukturach AK. W ten spos├│b ranga tej akcji z automatu zosta┼éa uznana za trudniejsz─ů w realizacji. Dlatego te┼╝ nowym dow├│dc─ů akcji, kt├│ra p├│┼║niej otrzyma┼éa kryptonim ÔÇ×31ÔÇŁ, zosta┼é oficer dywersji ÔÇ×WodyÔÇŁ ÔÇô Zenon Sobota ÔÇ×┼ÜwidaÔÇŁ. Przemawia┼éo za nim m.in. wcze┼Ťniejsze opanowania wi─Özienia w Ja┼Ťle i uwolnienie stamt─ůd wszystkich aresztowanych.
Pierwsze rozkazy ÔÇ×┼ÜwidyÔÇŁ dotyczy┼éy raczej kwestii formalnych, wynikaj─ůcych z zaistnia┼éej sytuacji, jak r├│wnie┼╝ wydanie wytycznych, co do postawienia w stan gotowo┼Ťci pierwszych zespo┼é├│w bojowych. Jednym z nich by┼éa grupa pod dow├│dztwem Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego ÔÇ×KretaÔÇŁ, w sk┼éad kt├│rej wesz┼éo 12 ┼╝o┼énierzy zaopatrzonych w bro┼ä kr├│tk─ů, maszynow─ů oraz granaty. Dodatkowo zaalarmowany zosta┼é Podokr─Ög ÔÇ×WodaÔÇŁ i Obw├│d ÔÇ×JesiotrÔÇŁ (AK Jaros┼éaw) na wypadek ewentualnego przewiezienia tam w┼éa┼Ťnie wi─Ö┼║ni├│w ze Stalowej Woli. W├│wczas akcja odbicia mog┼éaby by─ç przeprowadzona w Rzeszowie lub Jaros┼éawiu.

Stan gotowo┼Ťci

Kwatera przewidziana dla sztabu kierowania akcj─ů ÔÇ×31ÔÇŁ ulokowana zosta┼éa w Rozwadowie. Tam w┼éa┼Ťnie podj─Öto decyzj─Ö, ┼╝e uderzenie nast─ůpi w czwartek 16 marca, o godzinie 21.30. W akcj─Ö zaanga┼╝owanych zosta┼éo blisko 100 os├│b, w tym oddzia┼éy AK, m.in.: ÔÇ×TygrysaÔÇŁ, ÔÇ×J─Ödrusi├│wÔÇŁ, ÔÇ×LwaÔÇŁ, czy ÔÇ×KmicicaÔÇŁ. Sam plan odbicia

┬ęFundacja KEDYW

Zenon Sobota ps. „┼Üwida”

wi─Ö┼║ni├│w wydawa┼é si─Ö precyzyjny, dopracowany w najmniejszych szczeg├│┼éach. ┼Üwiadczy─ç mo┼╝e o tym fragment z raportu akcji: ÔÇ×W zwi─ůzku z przewidzianym wycofaniem oddzia┼é├│w i ewakuacj─ů odbitych wi─Ö┼║ni├│w za San przygotowano ┼Ťrodki przewozowe w postaci 2 ┼éodzi o ┼é─ůcznej pojemno┼Ťci na 18 os├│b. W dniu akcji dojdzie jeszcze 2 ┼éodzie na oko┼éo 20 os├│b. Dla zabezpieczenia przewozu oddzia┼é├│w i wi─Ö┼║ni├│w przygotowano utworzenie na obu brzegach Sanu odpowiednio bronionych przycz├│┼ék├│wÔÇŁ.
Akcj─Ö uderzenia na Gestapo mia┼é poprzedzi─ç szereg wydarze┼ä. Dok┼éadnie o godzinie 21, mia┼é si─Ö rozpocz─ů─ç alarm lotniczy dla Stalowej Woli, nast─Öpnie mia┼éa zosta─ç zerwana wszelka ┼é─ůczno┼Ť─ç telefoniczna i telegraficzna. Sam atak poprzedzony mia┼é by─ç seri─ů detonacji na mie┼Ťcie. Wszystko po to, by w poczynania Niemc├│w, wprowadzi─ç jak najwi─Öksze zamieszanie. Zadbano r├│wnie┼╝ o fa┼észywy przekaz dow├│dc├│w akcji. W tym celu zbieg┼éych z niewoli niemieckiej czterech Sowiet├│w mia┼éo w j─Özyku rosyjskim wydawa─ç rozkazy, gdyby nagle dosz┼éo do potyczki z Wehrmachtem (stacjonowali w├│wczas w budynku gimnazjum).┬áJednak tego dnia na odprawie dow├│dc├│w grup uderzeniowych podj─Öto decyzj─Ö, by akcja ÔÇ×31ÔÇŁ przeniesiona zosta┼éa na kolejny dzie┼ä.

Tragiczna wiadomo┼Ť─ç i jej konsekwencje

W pi─ůtek 17 marca rozpoczyna si─Ö drugie podej┼Ťcie w kwestii ratowania komendanta ÔÇ×ZarembyÔÇŁ. O zmierzchu wszyscy s─ů ju┼╝ na swoich stanowiskach. Zostaj─ů zablokowane drogi ┼é─ůcz─ůce Rozwad├│w ze Stalow─ů Wol─ů i Niskiem. W Jastkowicach czekaj─ů ju┼╝ kwatery dla ewentualnych rannych. Obstawiona zostaje ca┼éa niemiecka dzielnica. Stanis┼éaw Be┼é┼╝y┼äski ÔÇ×KretÔÇŁ i Stanis┼éaw So┼étys ÔÇ×W├│jtÔÇŁ (oficerowie Kedywu AK Rozwad├│w) czekaj─ů ju┼╝ na rozw├│j sytuacji. Pierwszy z nich, po wysadzeniu drzwi wej┼Ťciowych mia┼é wej┼Ť─ç do budynku wraz ze swoj─ů grup─ů uderzeniow─ů w sk┼éadzie: ÔÇ×Ma┼éyÔÇŁ (Zygmunt Kajzer), ÔÇ×KotÔÇŁ, ÔÇ×Gro┼║nyÔÇŁ (Feliks Ambrozik) i ÔÇ×OstojaÔÇŁ (Zbigniew Pilawski). Drugi wraz z tr├│jk─ů swoich ┼╝o┼énierzy mia┼é uwolni─ç wi─Ö┼║ni├│w.
Jednak po raz kolejny akcja przesuni─Öta zosta┼éa na kolejny dzie┼ä. W sprawozdaniu rozwadowskiej plac├│wki AK ÔÇ×Wilcze ┼üykoÔÇŁ zaraportowane zosta┼éo, ┼╝e powodem od┼éo┼╝enia akcji by┼éo ÔÇ×ostre pogotowie zarz─ůdzone przez wrogaÔÇŁ.
Kolejny dzie┼ä, kolejna mobilizacja. Wszyscy na stanowiskach. Wydaje si─Ö, ┼╝e konfrontacja z Niemcami jest nieunikniona i wtedy na odprawie podj─Öte zostaje ustalenie o ca┼ékowitym zerwaniu gotowo┼Ťci do ataku. Pow├│d? Informacja o ┼Ťmierci komendanta kpt. in┼╝. Kazimierza Pilata. T─Ö smutn─ů wiadomo┼Ť─ç mia┼é przekaza─ç niemiecki lekarz naczelny dr Richard Herbold, a jej odbiorc─ů zosta┼é dr Henryk Trojanowski ps. ÔÇ×LenaÔÇŁ lekarz stalowowolskiej AK.
S┼éuszno┼Ť─ç odwo┼éania ca┼éej akcji, nieprzeprowadzenia pr├│by ratunku dla Pilata i pozosta┼éych wi─Ö┼║ni├│w, budzi b─ůd┼║, co b─ůd┼║ wiele kontrowersji. Jedn─ů z nich mo┼╝e by─ç fakt, oddelegowania ÔÇ×┼ÜwidyÔÇŁ w najbardziej zaawansowanym momencie akcji ÔÇ×31ÔÇŁ do Krakowa celem odbicia z tamtejszego wi─Özienia W┼éadys┼éawa Banasia (ta akcja r├│wnie┼╝ nie dosz┼éa do skutku). Niekt├│rzy zaanga┼╝owani w t─Ö akcj─Ö wspominali r├│wnie┼╝ o s┼éabym uzbrojeniu oddzia┼é├│w, jak r├│wnie┼╝ o ewentualnych represjach, kt├│re po akcji mog┼éy spa┼Ť─ç na miejscow─ů ludno┼Ťci. Dzi┼Ť trudno docieka─ç faktycznych przyczyn takiego rozwoju wydarze┼ä z po┼éowy marca 1944 roku.
Sam Komendant Pilat w toku brutalnego ┼Ťledztwa, ci─Ö┼╝kich tortur nikogo nie wyda┼é i nie wsypa┼é. Podobno przed ┼Ťmierci─ů mia┼é powiedzie─ç do wsp├│┼éwi─Ö┼║ni├│w: ÔÇ×Boli mnie strasznie g┼éowa. Powiedzcie, ┼╝e nikogo nie zdradzi┼éemÔÇŁ.


┼╗yciorys Kazimierza Pilata ps. „Zaremba” tutaj


Mikołaj Fołta/Fundacja KEDYW

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Walenty Sowa ÔÇ×Zgina┼é jak bohaterÔÇŁ, Dionizy Garbacz ÔÇ×Brunatne lataÔÇŁ.

Dodaj komentarz

Tw├│j adres email nie zostanie opublikowany. Pola, kt├│rych wype┼énienie jest wymagane, s─ů oznaczone symbolem *