Akcja „31” – Nieudane odbice Komendanta Kazimierza Pilata z katowni Gestapo w Stalowej Woli

漏Fundacja KEDYW

Dawna siedziba i wi臋zienie Gestapo przy dzisiejszej ul. ks. Skoczy艅skiego 26 (fot. Fundacja KEDYW)

Dok艂adnie 18 marca 1944 roku pad艂 rozkaz o odwo艂aniu akcji AK w Stalowej Woli, kt贸rej celem by艂o odbicie z wi臋zienia Gestapo kpt. Kazimierza Pilata oraz pozosta艂ych wi臋藕ni贸w torturowanych przez Niemc贸w. Akcja skrupulatnie przygotowywana od kilku dni, prawdopodobnie nie dosz艂a do skutku z powodu zbyt wysokiego ryzyka. Mog艂a bowiem ucierpie膰 stalowowolska spo艂eczno艣膰, wobec kt贸rej okupant m贸g艂 zastosowa膰 represje. Jedno jest pewne, ca艂y plan odbicia Pilata pad艂 z chwil膮 otrzymania wiadomo艣ci o 艣mierci komendanta.

Samo aresztowanie komendanta Obwodu Nisko – Stalowa Wola AK 鈥 Kazimierza Pilata ps. „Zaremba”, wywo艂a艂o nie ma艂y strach w艣r贸d wszystkich konspirator贸w ze Stalowej Woli i Rozwadowa. St膮d informacja o jego uwi臋zieniu jeszcze tego samego dnia trafi艂a do dow贸dztwa Podokr臋gu AK Rzesz贸w (krypt. 鈥濿oda鈥) i Inspektoratu AK Mielec (krypt. 鈥濶owela鈥). W贸wczas mjr Stefan 艁uczy艅ski ps. 鈥濨oryna鈥 鈥 komendant 鈥濶oweli鈥 podj膮艂 decyzj臋 o jak najszybszym przeprowadzeniu akcji odbicia Pilata. Celem mia艂o by膰 wi臋zienie tajnej policji Gestapo przy 贸wczesnej ul. Bismarckstrasse (przedwojenna E-P, dzi艣 ul. ks. Skoczy艅skiego 26) w Stalowej Woli.

漏Fundacja KEDYW

Kazimierz Pilat ps. „Zaremba” (fot. Muzeum Regionalne w Stalowej Woli)

Dzie艅 po aresztowaniu 鈥瀂aremby鈥

Z raportu do Podokr臋gu AK Rzesz贸w wynika, 偶e razem z Pilatem w piwnicach Gestapo przebywa艂o jeszcze oko艂o 30 os贸b zwi膮zanych z dzia艂alno艣ci膮 konspiracyjn膮 w strukturach AK. W ten spos贸b ranga tej akcji z automatu zosta艂a uznana za trudniejsz膮 w realizacji. Dlatego te偶 nowym dow贸dc膮 akcji, kt贸ra p贸藕niej otrzyma艂a kryptonim 鈥31鈥, zosta艂 oficer dywersji 鈥濿ody鈥 鈥 Zenon Sobota 鈥炁歸ida鈥. Przemawia艂o za nim m.in. wcze艣niejsze opanowania wi臋zienia w Ja艣le i uwolnienie stamt膮d wszystkich aresztowanych.
Pierwsze rozkazy 鈥炁歸idy鈥 dotyczy艂y raczej kwestii formalnych, wynikaj膮cych z zaistnia艂ej sytuacji, jak r贸wnie偶 wydanie wytycznych, co do postawienia w stan gotowo艣ci pierwszych zespo艂贸w bojowych. Jednym z nich by艂a grupa pod dow贸dztwem Stanis艂awa Be艂偶y艅skiego 鈥濳reta鈥, w sk艂ad kt贸rej wesz艂o 12 偶o艂nierzy zaopatrzonych w bro艅 kr贸tk膮, maszynow膮 oraz granaty. Dodatkowo zaalarmowany zosta艂 Podokr臋g 鈥濿oda鈥 i Obw贸d 鈥濲esiotr鈥 (AK Jaros艂aw) na wypadek ewentualnego przewiezienia tam w艂a艣nie wi臋藕ni贸w ze Stalowej Woli. W贸wczas akcja odbicia mog艂aby by膰 przeprowadzona w Rzeszowie lub Jaros艂awiu.

Stan gotowo艣ci

Kwatera przewidziana dla sztabu kierowania akcj膮 鈥31鈥 ulokowana zosta艂a w Rozwadowie. Tam w艂a艣nie podj臋to decyzj臋, 偶e uderzenie nast膮pi w czwartek 16 marca, o godzinie 21.30. W akcj臋 zaanga偶owanych zosta艂o blisko 100 os贸b, w tym oddzia艂y AK, m.in.: 鈥濼ygrysa鈥, 鈥濲臋drusi贸w鈥, 鈥濴wa鈥, czy 鈥濳micica鈥. Sam plan odbicia

漏Fundacja KEDYW

Zenon Sobota ps. „艢wida”

wi臋藕ni贸w wydawa艂 si臋 precyzyjny, dopracowany w najmniejszych szczeg贸艂ach. 艢wiadczy膰 mo偶e o tym fragment z raportu akcji: 鈥濿 zwi膮zku z przewidzianym wycofaniem oddzia艂贸w i ewakuacj膮 odbitych wi臋藕ni贸w za San przygotowano 艣rodki przewozowe w postaci 2 艂odzi o 艂膮cznej pojemno艣ci na 18 os贸b. W dniu akcji dojdzie jeszcze 2 艂odzie na oko艂o 20 os贸b. Dla zabezpieczenia przewozu oddzia艂贸w i wi臋藕ni贸w przygotowano utworzenie na obu brzegach Sanu odpowiednio bronionych przycz贸艂k贸w鈥.
Akcj臋 uderzenia na Gestapo mia艂 poprzedzi膰 szereg wydarze艅. Dok艂adnie o godzinie 21, mia艂 si臋 rozpocz膮膰 alarm lotniczy dla Stalowej Woli, nast臋pnie mia艂a zosta膰 zerwana wszelka 艂膮czno艣膰 telefoniczna i telegraficzna. Sam atak poprzedzony mia艂 by膰 seri膮 detonacji na mie艣cie. Wszystko po to, by w poczynania Niemc贸w, wprowadzi膰 jak najwi臋ksze zamieszanie. Zadbano r贸wnie偶 o fa艂szywy przekaz dow贸dc贸w akcji. W tym celu zbieg艂ych z niewoli niemieckiej czterech Sowiet贸w mia艂o w j臋zyku rosyjskim wydawa膰 rozkazy, gdyby nagle dosz艂o do potyczki z Wehrmachtem (stacjonowali w贸wczas w budynku gimnazjum).聽Jednak tego dnia na odprawie dow贸dc贸w grup uderzeniowych podj臋to decyzj臋, by akcja 鈥31鈥 przeniesiona zosta艂a na kolejny dzie艅.

Tragiczna wiadomo艣膰 i jej konsekwencje

W pi膮tek 17 marca rozpoczyna si臋 drugie podej艣cie w kwestii ratowania komendanta 鈥瀂aremby鈥. O zmierzchu wszyscy s膮 ju偶 na swoich stanowiskach. Zostaj膮 zablokowane drogi 艂膮cz膮ce Rozwad贸w ze Stalow膮 Wol膮 i Niskiem. W Jastkowicach czekaj膮 ju偶 kwatery dla ewentualnych rannych. Obstawiona zostaje ca艂a niemiecka dzielnica. Stanis艂aw Be艂偶y艅ski 鈥濳ret鈥 i Stanis艂aw So艂tys 鈥濿贸jt鈥 (oficerowie Kedywu AK Rozwad贸w) czekaj膮 ju偶 na rozw贸j sytuacji. Pierwszy z nich, po wysadzeniu drzwi wej艣ciowych mia艂 wej艣膰 do budynku wraz ze swoj膮 grup膮 uderzeniow膮 w sk艂adzie: 鈥濵a艂y鈥 (Zygmunt Kajzer), 鈥濳ot鈥, 鈥濭ro藕ny鈥 (Feliks Ambrozik) i 鈥濷stoja鈥 (Zbigniew Pilawski). Drugi wraz z tr贸jk膮 swoich 偶o艂nierzy mia艂 uwolni膰 wi臋藕ni贸w.
Jednak po raz kolejny akcja przesuni臋ta zosta艂a na kolejny dzie艅. W sprawozdaniu rozwadowskiej plac贸wki AK 鈥濿ilcze 艁yko鈥 zaraportowane zosta艂o, 偶e powodem od艂o偶enia akcji by艂o 鈥瀘stre pogotowie zarz膮dzone przez wroga鈥.
Kolejny dzie艅, kolejna mobilizacja. Wszyscy na stanowiskach. Wydaje si臋, 偶e konfrontacja z Niemcami jest nieunikniona i wtedy na odprawie podj臋te zostaje ustalenie o ca艂kowitym zerwaniu gotowo艣ci do ataku. Pow贸d? Informacja o 艣mierci komendanta kpt. in偶. Kazimierza Pilata. T臋 smutn膮 wiadomo艣膰 mia艂 przekaza膰 niemiecki lekarz naczelny dr Richard Herbold, a jej odbiorc膮 zosta艂 dr Henryk Trojanowski ps. 鈥濴ena鈥 lekarz stalowowolskiej AK.
S艂uszno艣膰 odwo艂ania ca艂ej akcji, nieprzeprowadzenia pr贸by ratunku dla Pilata i pozosta艂ych wi臋藕ni贸w, budzi b膮d藕, co b膮d藕 wiele kontrowersji. Jedn膮 z nich mo偶e by膰 fakt, oddelegowania 鈥炁歸idy鈥 w najbardziej zaawansowanym momencie akcji 鈥31鈥 do Krakowa celem odbicia z tamtejszego wi臋zienia W艂adys艂awa Banasia (ta akcja r贸wnie偶 nie dosz艂a do skutku). Niekt贸rzy zaanga偶owani w t臋 akcj臋 wspominali r贸wnie偶 o s艂abym uzbrojeniu oddzia艂贸w, jak r贸wnie偶 o ewentualnych represjach, kt贸re po akcji mog艂y spa艣膰 na miejscow膮 ludno艣ci. Dzi艣 trudno docieka膰 faktycznych przyczyn takiego rozwoju wydarze艅 z po艂owy marca 1944 roku.
Sam Komendant Pilat w toku brutalnego 艣ledztwa, ci臋偶kich tortur nikogo nie wyda艂 i nie wsypa艂. Podobno przed 艣mierci膮 mia艂 powiedzie膰 do wsp贸艂wi臋藕ni贸w: 鈥濨oli mnie strasznie g艂owa. Powiedzcie, 偶e nikogo nie zdradzi艂em鈥.


呕yciorys Kazimierza Pilata ps. „Zaremba” tutaj


Miko艂aj Fo艂ta/Fundacja KEDYW

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Walenty Sowa 鈥瀂gina艂 jak bohater鈥, Dionizy Garbacz 鈥濨runatne lata鈥.

Dodaj komentarz

Tw贸j adres email nie zostanie opublikowany. Pola, kt贸rych wype艂nienie jest wymagane, s膮 oznaczone symbolem *