9 sierpnia 1945 r. NZW zklikwidowa艂o konfidenta Stanis艂awa Prajsa – by艂ego 偶o艂nierza stalowowolskiej AK

Stanis艂aw Prajs ps. „Pirat”

ur. 18 czerwca 1923 r. –聽Zlikwidowany za wsp贸艂prac臋 z Gestapo聽9 sierpnia 1945 r.
呕o艂nierz stalowowolskiej AK
呕o艂nierz oddzia艂u dyspozycyjnego Jana Or艂a „Kmicica”聽

呕o艂nierz oddzia艂u NZW „Majki” Stanis艂awa Pelczara


Stanis艂aw Prajs ps. „Pirat” urodzi艂 si臋 18 czerwca w 1923 r. w Turzanach ko艂o Inowroc艂awia. By艂 synem Boles艂awa i Janiny z d. Miko艂ajska. Mia艂 m艂odszego brata Jerzego. W 1936 r. uko艅czy艂 szko艂臋 powszechn膮 w Czarnkowie ko艂o Pi艂y, a nast臋pnie w 1939 r. uko艅czy艂 trzy klasy gimnazjum w 艢remie, w dzisiejszym wojew贸dztwie wielkopolskim. Przed wojn膮 by艂 harcerzem. W maju 1940 r. wysiedleni wraz z rodzin膮 z ziem zachodnich, przyjechali do Rozwadowa (dzisiejszej dzielnicy Stalowej Woli), gdzie zamieszkali przy ul. Mickiewicza 7.

Stanis艂aw Prajs (po prawej u g贸ry) z rodzicami i rodze艅stwem. (Fot. myheritage.pl)

1 sierpnia 1941 r. Stanis艂aw Prajs zosta艂 przyj臋ty do pracy do okupowanych przez Niemc贸w Zak艂ad贸w Po艂udniowych (COP) w Stalowej Woli, w贸wczas przemianowanych przez Niemc贸w na聽„Hermann G枚ring Werke Stalowa Wola”. W ZP pracowa艂 jako urz臋dnik dzia艂u finansowo-buchalteryjnego.

Konspiracja

Stanis艂aw Prajs w czasie okupacji podj膮艂 dzia艂alno艣膰 konspiracyjn膮 i zosta艂 偶o艂nierzem stalowowolskiej Armii Krajowej. Zagro偶ony aresztowaniem po wpadce rozwadowskiego Kedywu na tzw. „G贸rce” 18 maja 1944 r. uciek艂 z Rozwadowa na Zasanie, by przedosta膰 si臋 do partyzanckiego oddzia艂u dyspozycyjnego Jana Or艂a „Kmicica” nale偶膮cego do Obwodu Nisko – Stalowa Wola AK.

呕o艂nierze oddzia艂u AK „Kmicica” Jana Or艂a w Kurzynie, po prawej Stanis艂aw Prajs ps. „Pirat” (fot. Dionizy Garbacz)

Porytowe Wzg贸rze

W czerwcu 1944 r. Prajs wraz z oddzia艂em „Kmicica” walczyli z Niemcami w Lasach Janowskich na tzw. Porytowym Wzg贸rzu. Oddzia艂 „Kmicica” podczas walk na Porytowym Wzg贸rzu zosta艂 po艂膮czony z oddzia艂em NOW-AK „Ojca Jana” Franciszka Przysi臋偶niaka, kt贸rego dow贸dztwo obj膮艂 Boles艂aw Usow ps. „Konar”. Po wyjsciu z okr膮偶enia na Porytowym Wzg贸rzu, „Konar” wyda艂 rozkaz rozcz艂onkowania oddzia艂u. Wtedy Prajs postanowi艂 opu艣ci膰 oddzia艂 „Kmicica” i wraz z grup膮 kilku 偶o艂nierzy udali si臋 do Ulanowa, gdzie postanowili zamelinowa膰 si臋 na okres trwaj膮cej niemieckiej akcji pacyfikacyjnej (Sturmwind I, II).

Aresztowanie

21 czerwca 1944 r. w Ulanowie Niemcy wykryli i okr膮偶yli melin臋 ukrywaj膮cych si臋 akowc贸w. Na melinie w Ulanowie przebywa艂 r贸wnie偶 偶o艂nierz rozwadowskiego Kedywu Stanis艂aw Korfel ps. „Korski”, kt贸ry po wpadce Kedywu na tzw. „G贸rce” leczy艂 w Ulanowie ranny. W potyczce, kt贸ra si臋 rozegra艂膮 z Niemcami, zgin膮艂 Korski oraz dw贸ch innych 偶o艂nierzy AK. Stanis艂aw Prajs wraz z pi臋cioma innymi akowcami zosta艂 schwytany i aresztowany.

Zdradzi艂 koleg贸w

Po wojnie stalowowolscy akowcy, kt贸rym uda艂o si臋 prze偶y膰 niemieckie wi臋zienie relacjonowali, 偶e chwil臋 po aresztowaniu w Ulanowie Stanis艂aw Prajs poprosi艂 o rozmow臋 z Niemcami. Dlaczego podj膮艂 tak膮 decyzj臋, trudno dzi艣 jednoznacznie os膮dzi膰. Tak relacjonowa艂 w swoich wspomnieniach t臋 sytuacje 偶o艂nierz oddzia艂u „Kmicica” Mieczys艂aw Potyra艅ski ps. „Poraj”:

„(…) Prajs za艣 zaraz po wzi臋ciu przez Niemc贸w w Ulanowie, poprosi艂 o rozmow臋 z oficerem niemieckim i rozmawia艂 z nim oko艂o 2-ch godzin, a nast臋pnie ju偶 oddzielnie zosta艂 przewieziony do Stalowej Woli na Gestapo. Na Gestapo w Stalowej Woli by艂a z nim konfrontowana aresztowana wcze艣niej 艂膮czniczka „Magda” (Jadwiga Butkiewicz-Przy艂uska). Na konfrontacji tej o艣wiadczy艂 jej Prajs „przyznaj si臋, bo i tak wszystko wiedz膮”. Gdy nast臋pnie spotkali si臋 przypadkowo, przechodz膮c obok siebie w piwnicy (wi臋zienie Gestapo – przyp. red.), powiedzia艂 jej – ja wychodz臋 na wolno艣膰, a ty pojedziesz do obozu. Rzeczywi艣cie tak si臋 sta艂o. On w pierwszych dniach lipca zjawi艂 si臋 w Kopkach, a „Magda” zosta艂a wys艂ana do obozu. (…)”

Powr贸t w szeregi AK

Jak wspomina艂 Mieczys艂aw Potyra艅ski, Stanis艂aw Prajs pojawi艂 si臋 wkr贸tce po uwolnieniu z wi臋zienia w Kopkach ko艂o Rudnika nad Sanem i tam pr贸bowa艂 nawi膮za膰 kontakt z lokaln膮 plac贸wk膮 AK. Wkr贸tce po tym, na pocz膮tku lipca 1944 r. dosz艂o w Kopkach do fali aresztowa艅 akowc贸w i pad艂o podejrzenie 偶e by膰 mo偶e Prajs jest konfidentem. Cho膰 zdania na temat Prajsa w艣r贸d akowc贸w w Kopkach by艂y podzielone to i tak zosta艂 uznany za szpiega Niemc贸w. Kilka dni p贸藕niej w okolicach Rudnika nad Sanem pojawi艂y si臋 wojska Armii Czerwonej i Niemcy zacz臋li si臋 wycofywa膰. Sprawa Prajsa na chwil臋 posz艂a w zapomnienie.

Dzia艂alno艣膰 antykomunistyczna

Po wkroczeniu sowieckich wojsk Armii Czerwonej Stanis艂aw Prajs postanowi艂 przej艣膰 do podziemia antykomunistycznego, tym razem przyst膮pi艂 do oddzia艂u partyzanckiego Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) „Majki” Stanis艂awa Pelczara, kt贸ry to w styczniu 1945 r. wszed艂 w sk艂ad Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW)

W oddziale „Majki” znale藕li si臋 r贸wnie偶 byli 偶o艂nierze AK znaj膮cy Prajsa i wkr贸tce sprawy wsp贸艂pracy z Niemcami dotar艂y do dow贸dztwa, kt贸re uzna艂o spraw臋 wsp贸艂pracy Prajsa z Niemcami za aktualn膮 i przeprowadzono 艣ledztwo.

Wykonanie wyroku

Dow贸dztwo NZW uzna艂o Stanis艂awa Prajsa za konfidenta Gestapo i zapad艂 na niego wyrok 艣mierci. Wykonanie wyroku na Stanis艂awie Prajsie dow贸dztwo NZW zleci艂o Leopoldowi D膮browskiemu ps. „Stefan”. Spraw臋 wykonania wyroku na Prajsa zrelacjonowa艂 po wojnie Skarbimir Socha ps. „Jask贸艂ka” –聽zast臋pca Stanis艂awa Pelczara i by艂y 偶o艂nierz Kedywu Obwodu Nisko – Stalowa Wola w nast臋puj膮cy spos贸b:

„(…) (D膮browski) Prajsa zlikwidowa艂 w pobli偶u budki dr贸偶nika Marchuta mi臋dzy Rudnikiem a 艁臋towni膮. (…) w sierpniu lub we wrze艣niu 1945 r.”

Sk膮d wi臋c dok艂adna data 艣mierci? W Prajsa aktach 艣ledztwa UB zanotowa艂o nast臋puj膮cy wpis:

„Ps. „Pirat” nazwiskiem Prajs zosta艂 zastrzelony 9 VIII 1945 roku przez D膮browskiego Leopolda cz艂onka NOW. Prajs by艂 agentem Gestapo.”

Wpis w aktach prawdopodobnie pochodzi艂 z relacji D膮browskiego, kt贸ry jak si臋 okaza艂o te偶 by艂 konfidentem – ale komunist贸w. Wkr贸tce D膮browskiego r贸wnie偶 spotka艂 ten sam los co Prajsa. Za to, 偶e donosi艂 UB zosta艂 zlikwidowany przez NZW.

 

MW/Fundacja KEDYW

Bibliografia: Dionizy Garbacz „Brunatne Lata”, Dionizy Garbacz/Tygodnik Sztafeta „Gor膮cy lipiec 1944 (3) nr29 2017, Mieczys艂aw Potyra艅ski „Historia Oddzia艂u Partyzanckiego „Kmicica”/ Zbiory Fundacji KEDYW/Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), myheritage.pl.


Pierwsze w Polsce Muzeum Kedywu – elitarnego pionu dywersyjnego Armii Krajowej powstaje w czynie spo艂ecznym z inicjatywy Fundacji KEDYW. Nasza dzia艂alno艣膰 opiera si臋 na wolontariacie i darowiznach ludzi dobrej woli. Bez twojego wsparcia nie osi膮gniemy celu! WESPRZYJ NAS!聽

Konto bankowe: SANBank Nadsa艅ski Bank Sp贸艂dzielczy
Nr konta: 05 9430 0006 0046 7597 2000 0001
KOD SWIFT: POLUPLPR
Lub bezpiecznie kart膮 p艂atnicz膮 przez system p艂atno艣ci PayPal

Dodaj komentarz

Tw贸j adres email nie zostanie opublikowany. Pola, kt贸rych wype艂nienie jest wymagane, s膮 oznaczone symbolem *