23 kwietnia 1944 r. na północnym Podkarpaciu rozbił się samolot zrzutowy Halifax JP224 angielskiej RAF

Rozbity Halifax JP224 ÔÇ×RitaÔÇŁ (fot. Biblioteka w Nowej Sarzynie)

Na prze┼éomie 1943-1944 roku alianci wykonywali seri─Ö zrzut├│w┬ázaopatrzeniowych dla Armii Krajowej na terenie Lubelszczyzny. Do wykonania skomplikowanych operacji zrzutowych wykorzystywano m.in. samoloty angielskiej Royal Air Force (RAF). W „misjach specjalnych” nad Polsk─ů RAF wykona┼é wiele udanych misji, ale by┼éy te┼╝ nieudane jak felerny lot samolotu Halifax o symbolach JP224.

Na Podkarpaciu swoj─ů misj─Ö zako┼äczy┼éy dwie brytyjskie maszyny typu Halifax. Pierwsza z nich Halifax o symbolach JP224 run─ů┼é 23 kwietnia 1944 r. pod wsi─ů Tarnog├│ra – po┼éo┼╝onej ok. 30 km na po┼éudnie od Stalowej Woli. Druga tego typu maszyna o symbolach BB438 zosta┼éa zestrzelona przez niemieckie my┼Ťliwce we wsi Sadkowa G├│ra ko┼éo Mielca. W katastrofie Halifaxa JP224 prze┼╝y┼éa ca┼éa 7-osobowa za┼éoga, w przypadku drugiego zgin─Ö┼éo pi─Öciu lotnik├│w, a dw├│ch dosta┼éo si─Ö do niewoli.

Baza we włoskim Brindisi

Na lotnisku Campo Cassale we w┼éoskim Brindisi znajdowa┼éa si─Ö baza lotnicza „Special Operations Executive” (SOE) brytyjskiej RAF. SOE (Kierownictwo Specjalnych Operacji) zosta┼éo powo┼éane 22 lipca 1940 r. do prowadzenia misji rozpoznawczych, szpiegowskich i sabota┼╝owych na terenie okupowanej Europy. Na lotnisku w Brindisi stacjonowa┼é m.in. „(SD) Squadron No. 148” (Szwadron nr 148 do zada┼ä specjalnych) RAF-u wchodz─ůcy w sk┼éad SOE.

Kapitan Thomas Storey 1943 r. (fot. Jennifer Elkin)

W┬ániedziel─Ö 23 kwietnia 1944 r. z┬áBrindisi do okupowanej Polski zaplanowanych by┼éo 9 lot├│w zaopatrzonych w specjalne zasobniki zawieraj─ůce bro┼ä, amunicj─Ö, lekarstwa, umundurowanie i sprz─Öt radiotechniczny przeznaczony dla oddzia┼é├│w Armii Krajowej. Jednym z samolot├│w odbywaj─ůcy lot do Polski tego dnia by┼é r├│wnie┼╝ samolot Halifax (brytyjskiego producenta Handley Page) o symbolach JP224 nazywany przez swojego kapitana Thomasa Storeya „Rit─ů” (na cze┼Ť─ç swojej ┼╝ony Rity Storey). „Rita” na swoj─ů misj─Ö do Polski wystartowa┼éa o godz. 19:20 z lotniska w Brindisi. Jej docelow─ů plac├│wk─ů zrzutow─ů by┼éa plac├│wka AK o krypt. „Klacz” w okolicach Opola Lubelskiego.

Na pok┼éadzie znajdowa┼éa si─Ö za┼éoga „Rity” w sk┼éadzie:

  • Pilot – Thomas Storey ps. „Tommy” (Anglik)
  • Drugi pilot – Edward Elkington-Smith ps. „Eddie” (Anglik)
  • Nawigator – Oscar Congdon ps. „Hap” (Kanadyjczyk)
  • Radiotelegrafista┬á– Walter Davis ps. „Wally” (Anglik)
  • Strzelec g├│rny – Patrick Stradling┬áps. „Paddy” (Irlandczyk)
  • Strzelec ogonowy – Jim┬áC. Hughes ps. „Taffy” (Walijczyk)
  • Mechanik pok┼éadowy – Charles Keen┬áps. „Charlie” (Anglik)

Ostatni lot Halifax JP224 „Rita”

Wi─Ökszo┼Ť─ç lotu „Rity” wiod─ůcego przez morze Adriatyckie, Jugos┼éawi─Ö, W─Ögry i S┼éowacj─Ö i na tereny Polski odby┼éa si─Ö spokojnie, jednak ostatnie 20 minut lotu, dla za┼éogi okaza┼éo si─Ö horrorem, kt├│ry zapomnie─ç nie mogli do ko┼äca ┼╝ycia. 20 minut przed docelowym zrzutem dwa z czterech silnik├│w Halifaxa odm├│wi┼éy pos┼éusze┼ästwa. Aby zmniejszy─ç ci─Ö┼╝ar maszyny, Thomas Storey zdecydowa┼é si─Ö wyrzuci─ç obci─ů┼╝aj─ůcy go ┼éadunek, niestety to nic nie pomog┼éo i w chwil─Ö p├│┼║niej wysiad┼é trzeci silnik maszyny. Pilot zdaj─ůc sobie spraw─Ö z sytuacji postanowi┼é wyda─ç rozkaz opuszczenia samolotu przez za┼éog─Ö, chwil─Ö p├│┼║niej Halifax JP224 „Rita” uderzy┼é w ziemi─Ö na obrze┼╝ach wsi Sarzyna i Tarnog├│ry w dzisiejszym wojew├│dztwie Podkarpackim.

Cudem nikt nie zgin─ů┼é

Lot do okupowanej Polski 23 kwietnia 1944 roku dla za┼éogi Halifaxa JP224 okaza┼é si─Ö koszmarem, jednak z ca┼éej 7-osobowej za┼éogi samolotu nikt nie zgin─ů┼é, nikt te┼╝ nie dozna┼é powa┼╝niejszych obra┼╝e┼ä. Wszyscy z za┼éogi powr├│cili do swoich dom├│w, cho─ç drogi wiod─ůce ich z powrotem do tych dom├│w by┼éy bardzo odmienne.

Tylko dw├│ch z za┼éogi – Eddie Elkington-Smith i Oscar Congdon dostali si─Ö do niemieckiej niewoli. Wkr├│tce po aresztowaniu zostali wywiezieni do oboz├│w na teren Niemczech, ale im te┼╝ szcz─Ö┼Ťliwie uda┼éo si─Ö prze┼╝y─ç wojn─Ö. Doczekali si─Ö w obozach wyzwolenia przez ameryka┼äsk─ů armi─Ö i po wojnie powr├│cili do swoich dom├│w.

W polskiej partyzantce

Pozosta┼éych czterech cz┼éonk├│w za┼éogi cho─ç pocz─ůtkowo zosta┼éa rozproszona po okolicy, wkr├│tce jednak znale┼║li si─Ö w jednej kupie dzi─Öki pomocy mieszka┼äc├│w Tarnog├│ry oraz partyzant├│w Batalion├│w Ch┼éopski (BCh) dzia┼éaj─ůcych w├│wczas w rejonie Tarnog├│ry. ┼╗o┼énierze BCh udzielili lotnikom schronienia i pomocy w wydostaniu si─Ö z Tarnog├│ry, kt├│r─ů Niemcy szybko zacz─Öli przeczesywa─ç z nadziej─ů, ┼╝e znajd─ů angielskich lotnik├│w.

Od lewej: Patrick Strandling, Tom Storey, Jim Hughes, Charles Keen po rozbiciu samolotu. (fot. Jennifer Elkin)

Przerzut za San

Od powo┼éania Armii Krajowej w 1942 r. teren Tarnog├│ry le┼╝a┼é w obr─Öbie obwodu Nisko – Stalowa Wola AK. Dlatego te┼╝ dow├│dztwo BCh zdecydowa┼éo si─Ö zwr├│ci─ç do komendanta obwodu AK Boles┼éawa Rudzi┼äskiego ps. „Irka” o pomoc w przerzuceniu brytyjskich lotnik├│w ze rzek─Ö San, gdzie dzia┼éa┼éy dwa oddzia┼éy le┼Ťne AK, kt├│re mog┼éy przynajmniej na chwil─Ö schroni─ç lotnik├│w przed poszukuj─ůcymi ich Niemcami. Komendant Rudzi┼äski po zapoznaniu si─Ö z sytuacj─ů postanowi┼é przej─ů─ç brytyjskich lotnik├│w i przerzuci─ç ich za San.

Zadanie dla Kedywu

Wykonanie przerzutu lotnik├│w komendant Rudzi┼äski zleci┼é dow├│dcy Kedywu obwodu Stanis┼éawowi Be┼é┼╝y┼äskiemu ps. „Kret” i jego ┼╝o┼énierzom. We wspomnieniach pilota Thomasa Storeya zapisanych w ksi─ů┼╝ce „A Special Duty” (Zadanie Specjalne) wydanej przez jego c├│rk─Ö Jennifer Elkin w 2014 roku, dowiadujemy si─Ö, ┼╝e ├│wczesny dow├│dca BCh Zenon Wo┼écz ps. „Wilk” dostarczy┼é brytyjskich lotnik├│w do um├│wionego punktu przerzutowego na rzece San mieszcz─ůcego si─Ö w Kamionce Dolnej, gdzie jak to opisuje c├│rka T. Storeya J. Elkin czeka┼éo „czterdziestu partyzant├│w ze specjalnej sabota┼╝owo-dywersyjnej jednostki AK, kt├│ra mia┼éa wspiera─ç ich w walce, je┼Ťli by by┼éa taka potrzeba. Dow├│dc─ů tej jednostki by┼é Stanis┼éaw Be┼é┼╝y┼äski, doktor filozofii i profesor uniwersytecki przed wojn─ů – obecnie partyzancki dow├│dca, totalnie oddany ruchowi oporu”.

Fragment ksi─ů┼╝ki „A Special Duty” Jennifer Elkin opowiadaj─ůcy o 40-osobowym oddziale Kedywu dow├│dcy Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego.

Akcja BCh i Kedywu AK odby┼éa si─Ö bez wi─Ökszych problem├│w. W nocy 28 kwietnia 1944 r. ┼╝o┼énierze Kedywu bezpiecznie przeprawili brytyjskich lotnik├│w przez San i przekazali ich do oddzia┼éu dyspozycyjnego AK Jana Or┼éa „Kmicica”.

W partyzanckim obozie

Nast─Öpne kilka tygodni Angielscy lotnicy sp─Ödzili z polsk─ů partyzantk─ů, pocz─ůtkowo z oddzia┼éem „Kmicica” Jana Or┼éa i przez chwil─Ö z oddzia┼éem NOW-AK „Ojca Jana” Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka.

„┼╗ycie partyzanckie by┼éo trudne, ale by┼éa tam rutyna, poczucie celu i kole┼╝e┼ästwa, kt├│re czasami powodowa┼éo, ┼╝e ┼╝ycie by┼éo milsze. Lotnicy byli przyj─Öci do oddzia┼éu i traktowani na r├│wno pod ka┼╝dym wzgl─Ödem, jedynie tylko nie pozwalano im bra─ç udzia┼éu w akcjach oddzia┼éu” – pisze Jennifer Elkin wspominaj─ůc s┼éowa ojca pilota. Z czasem jednak angielskim lotnikom pozwolono korzysta─ç z austriackich karabin├│w Mannlicher, z kt├│rymi brali udzia┼é w patrolach i wartach.

Pr├│ba kontaktu z aliantami

Dalej w swojej opowie┼Ťci Jennifer Elkin wspomina, ┼╝e ojciec Thomas Storey zwr├│ci┼é si─Ö do dow├│dcy Kedywu Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego z pro┼Ťb─ů o wys┼éanie wiadomo┼Ťci do bazy w Brindisi aby poinformowa─ç dow├│dztwo RAF-u, ┼╝e s─ů „┼╝ywi i w przyjaznych r─Ökach”. Jak si─Ö okaza┼éo, kilka dekad po wojnie J. Elkin uda┼éo si─Ö ustali─ç, ┼╝e Stanis┼éawowi Be┼é┼╝y┼äskiemu rzeczywi┼Ťcie uda┼éo si─Ö wykona─ç pro┼Ťb─Ö Storeya i wiadomo┼Ť─ç do Brindisi poprzez kana┼éy AK dotar┼éa. Potwierdzenie otrzymanej wiadomo┼Ťci znalaz┼éa w zapiskach ksi─ůg lotnik├│w z Brindisi, w kt├│rych to znajduje si─Ö meldunek o nast─Öpuj─ůcej tre┼Ťci: „Z terenu” w Polsce otrzymali┼Ťmy informacj─Ö stwierdzaj─ůc─ů, ┼╝e „pilot Storey i trzech cz┼éonk├│w jego za┼éogi s─ů w bezpiecznych r─Ökach”.

Fragment notatki z dziennika lot├│w RAF potwierdzaj─ůcy odbi├│r meldunku Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego.

Z ksi─ů┼╝ki Jennifer Elkin mo┼╝na wywnioskowa─ç, ┼╝e Thomas Storey od samego pocz─ůtku swojego pobytu w oddziale „Kmicica” pr├│bowa┼é nam├│wi─ç Jana Or┼éa „Kmicica” do podj─Öcia rozm├│w z dow├│dztwem sowieckiej partyzantki dzia┼éaj─ůcej na tych samych terenach. Sowieci dysponowali w├│wczas komunikacj─ů i tak samo dostawali zrzuty z sowieckich samolot├│w. Angielscy lotnicy uznali, ┼╝e by─ç mo┼╝e w ten spos├│b uda im si─Ö wydosta─ç z teren├│w okupowanej Polski.

Rozmowy z Sowietami

9 maja 1944 r. w Momotach G├│rnych (dzisiejsze woj. Podkarpackie) na zaproszenie Jana Or┼éa „Kmicica” odby┼éo si─Ö spotkanie dow├│dc├│w polskich i sowieckich oddzia┼é├│w partyzanckich. Na spotkaniu tym dow├│dcy mieli omawia─ç plany o ewentualnej wsp├│┼épracy tych oddzia┼é├│w w walce przeciwko Niemcom. Na spotkanie dow├│dc├│w „Kmicic” postanowi┼é przy okazji zabra─ç ze sob─ů patrol sk┼éadaj─ůcy si─Ö z angielskich lotnik├│w by przedstawi─ç ich sowieckiemu dow├│dcy Miko┼éajowi Kunickiego ps. „Mucha”. Na spotkaniu „Kmicic” przedstawi┼é spraw─Ö angielskich lotnik├│w, a Kunicki wyrazi┼é zgod─Ö na przekazanie wiadomo┼Ťci do Kijowa odno┼Ťnie ich sytuacji.

Od lewej: Charles Keen, Mikołaj Kunicki, Jim Hughes, Thomas Storey, Ducia, Patrick Stradling (fot. Jennifer Elkin).

Jak si─Ö niebawem okaza┼éo sowieckie dow├│dztwo w Kijowie nawi─ůza┼éo kontakt z Anglikami i Rosjanie po pertraktacjach zgodzili si─Ö zabra─ç angielskich lotnik├│w z powrotem do Kijowa na pok┼éadzie samolotu, kt├│ry wykona zrzut zaopatrzeniowy dla sowieckich┬ápartyzant├│w.

Wylot z okupowanej Polski

5 czerwca 1944 roku na polu w zbo┼╝u pomi─Ödzy wsiami Huta Krzeszowska i Szeligi (woj. Podkarpackie) wyl─ůdowa┼é radziecki samolot i po kr├│tkim roz┼éadowaniu zapas├│w dla sowieckich┬ápartyzant├│w za┼éadowano czterech angielskich lotnik├│w i Jerzego ┼üy┼╝w─Ö – polskiego ┼╝o┼énierza oddzia┼éu „Kmicica”, kt├│ry jako t┼éumacz angielskiego zosta┼é wys┼éany z Anglikami. Tego dnia zako┼äczy┼é si─Ö pierwszy etap gehenny dla czterech z siedmiu angielskich lotnik├│w.

Powr├│t do domu

Po przylocie do Kijowa angielskie dow├│dztwo po nied┼éugim czasie zaaran┼╝owa┼éo transport lotnik├│w do Moskwy, a nast─Öpnie do Murma┼äska, gdzie zostali za┼éadowani na statek angielskiej Armii. 8 lipca 1944 statek dotar┼é do portu na wyspach brytyjskich i kilkumiesi─Öczna podr├│┼╝ angielskich lotnik├│w szcz─Ö┼Ťliwie dobieg┼éa ko┼äca.

Siódmy i ostani

Si├│dmy i ostatni z grupy – radiotelegrafista Walter Davis nie znalaz┼é swoich koleg├│w lotnik├│w. Po wyl─ůdowaniu na spadochronie na ma┼éej polanie, w obawie przed wpadk─ů w Niemieckie r─Öce rozpocz─ů┼é marsz, kt├│ry trwa┼é bez przerwy do ┼Ťwitu. Rano dotar┼é do wsi, gdzie napotka┼é na Polak├│w, kt├│rzy pocz─Östowali go chlebem i mlekiem. Nast─Öpnie postanowi┼é maszerowa─ç dalej co zaj─Ö┼éo kolejne 20 godzin, a┼╝ dotar┼é do W├│lki Niedzwieckiej. Tam zosta┼é skierowany przez So┼étysa do gaj├│wki „┼üoiny”, gdzie zosta┼é przej─Öty przez oddzia┼é porucznika „┼üukasza” (NN). W nast─Öpnych etapach przedosta┼é si─Ö prawdopodobnie dzi─Öki lokalnej AK do gaj├│wki w Smolarzynach (pow. Lubelski), gdzie zosta┼é pod opiek─ů rodziny gajowego Jakuba Deca. U rodziny Dec├│w otrzyma┼é fa┼észyw─ů Kenkart─Ö i u nich doczeka┼é ko┼äca niemieckiej okupacji. Podobnie jak jego koledzy powr├│ci┼é do domu przebywaj─ůc d┼éugi szlak wiod─ůcy z Rzeszowa przez Lw├│w, Kij├│w, Odess─Ö po Malt─Ö i drog─ů morsk─ů do szkockiej Glasgow.

Upami─Ötnieni w Tarnog├│rze

W 2012 roku z inicjatywy Edwarda Kaka – prezesa Stowarzyszenia Przyjaci├│┼é Tarnog├│ry w pobli┼╝u miejsca gdzie rozbi┼é si─Ö angielski Halifax JP224 zosta┼é ods┼éoni─Öty i po┼Ťwi─Öcony pomnik upami─Ötniaj─ůcy miejsce katastrofy oraz mieszka┼äc├│w i ┼╝o┼énierzy BCh, kt├│rzy przyczynili si─Ö do akcji ratowania angielskich lotnik├│w. Co roku, w rocznic─Ö katastrofy pomnik ten odwiedzaj─ů c├│rki kapitana Thomasa Storeya.

Warta harcerzy przy pomniku podczas 72. Rocznicy ratowania lotnik├│w w 2016 r.

Szlak Rowerowy „Rita”

Tak┼╝e z inicjatywy Edwarda Kaka i burmistrza Nowej Sarzyny Andrzeja Rychela w 2017 r. zosta┼éa zainicjowana kolejna inicjatywa zwi─ůzana z angielskim Halifaxem. 5 czerwca 2017 r. w rocznic─Ö wylotu angielskich lotnik├│w z Polski zosta┼é otwarty szlak rowerowy wiod─ůcy ┼Ťcie┼╝kami, kt├│re przemierzyli angielscy lotnicy z polsk─ů partyzantk─ů.


Zobacz nasz film z otwarcia szlaku:

75 rocznica ostatniego lotu „Rity”

MW / MKDAK / Fundacja KEDYW

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Jennifer Elkin „A Special Duty”, Edward Kak – www.tarnogora.info.pl, Mieczys┼éaw Potyra┼äski „Historia Oddzia┼éu Partyzanckiego „Kmicica” – OP33″.

┬ę COPYRIGHT 2016-2019 Fundacja KEDYW. Wszelkie Prawa zastrze┼╝one. Kopiowanie tekst├│w, zdj─Ö─ç lub film├│w bez zgody Fundacji KEDYW zabronione!


Pierwsze w Polsce Muzeum Kedywu – elitarnego pionu dywersyjnego Armii Krajowej powstaje w czynie spo┼éecznym z inicjatywy Fundacji KEDYW. Nasza dzia┼éalno┼Ť─ç opiera si─Ö na wolontariacie i darowiznach ludzi dobrej woli. Bez twojego wsparcia nie osi─ůgniemy celu! WESPRZYJ NAS!

Wesprzyj i zostań Patronem Muzeum Kedywu poprzez serwis Patronite:


Konto bankowe: SANBank Nadsański Bank Spółdzielczy
Nr konta: 05 9430 0006 0046 7597 2000 0001
KOD SWIFT: POLUPLPR
Lub bezpiecznie kart─ů p┼éatnicz─ů przez system p┼éatno┼Ťci PayPal

Dodaj komentarz

Tw├│j adres email nie zostanie opublikowany. Pola, kt├│rych wype┼énienie jest wymagane, s─ů oznaczone symbolem *