15 lutego 1924 r. urodzi┼é si─Ö kpt. Tadeusz Gajda ps „Tarzan” – niez┼éomny ┼╝o┼énierz NOW, AK i dow├│dca NZW

kpt. Tadeusz Gajda ps. „Tarzan”

ur. 15 lutego 1924 r. – zm. 14 pa┼║dziernika 1946 r.

┼╗o┼énierz oddzia┼éu NOW-AK „Ojca Jana” Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka
Dow├│dca oddzia┼éu Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW) „Tarzana” Tadeusza Gajdy
Dow├│dca oddzia┼éu Pogotowia Akcji Specjalnej (PAS) NZW „Tarzana” Tadeusza Gajdy


Kapitan Tadeusz Gajda urodzi┼é si─Ö 15 lutego 1924 r. w Charzewicach (dzisiejszej dzielnicy Stalowej Woli) w patriotycznej rodzinie urz─Ödnika pocztowego┬áJ├│zefa i Marii z ┼üuczak├│w. Tadeusz┬áprzyszed┼é na ┼Ťwiat w rodzinnym domu Gajd├│w na ul. Lipowej, w kt├│rym urodzi┼éo si─Ö tak┼╝e kilku ┼╝o┼énierzy antyniemieckiej i antysowieckiej konspiracji z jego partyzanckiej rodziny. W latach 30-tych XX wieku, rodzice wraz z m┼éodym Tadeuszem przeprowadzili si─Ö do pobliskiego Niska. Do wybuchu wojny we wrze┼Ťniu 1939 r. zd─ů┼╝y┼é tylko uko┼äczy─ç 4 klasy gimnazjum.

Konspiracja antyniemiecka

W 1941 r. w wieku 17 lat wst─ůpi┼é do Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) w Nisku. Wprowadzony przez swego ojca J├│zefa, zosta┼é zaprzysi─Ö┼╝ony przez kapitana Mieczys┼éawa Maroszka „Borut─Ö”, komendanta powiatowej NOW w Nisku. Podczas zaprzysi─Ö┼╝enia przyj─ů┼é pseudonim „Tarzan”.

W marcu 1944 r. zagro┼╝ony aresztowaniem przez Gestapo, zosta┼é skierowany do partyzanckiego oddzia┼éu NOW-AK „Ojca Jana” Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka. Do oddzia┼éu „Ojca Jana” nale┼╝eli r├│wnie┼╝ brat jego ojca Piotr Gajda ps. „Pancerny” i brat stryjeczny Kazimierz Gajda ps. „Orl─Ö”.

Porytowe Wzg├│rze

Jako 20-letni ┼╝o┼énierz zosta┼é skierowany do „le┼Ťnej” podchor─ů┼╝├│wki NOW-AK, w kt├│rej uzyska┼é stopie┼ä plutonowego podchor─ů┼╝ego. Dnia 6 czerwca 1944 r. podchor─ů┼╝├│wka zosta┼éa rozwi─ůzana, a kilka dni p├│┼║niej „Tarzan” wraz z partyzantami „Ojca Jana” zostali otoczeni przez Niemc├│w w Lasach Janowskich i przyst─ůpili do zaci─Ötych walk, w jak si─Ö p├│┼║niej okaza┼éo, najwi─Ökszej niemieckiej ob┼éawie w okupowanej Polsce, w tzw. Bitwie na Porytowym Wzg├│rzu.

W nocy z 14 na 15 czerwca ┼╝o┼énierze oddzia┼éu NOW-AK ÔÇ×Ojca JanaÔÇŁ dowodzeni przez por. Boles┼éawa Usowa ÔÇ×KonaraÔÇŁ po ci─Ö┼╝kich walkach przebili niemiecki pier┼Ťcie┼ä, pozwalaj─ůc wyj┼Ť─ç z okr─ů┼╝enia prawie wszystkim partyzantom. Po bitwie na Porytowym Wzg├│rzu znaczna cz─Ö┼Ť─ç oddzia┼éu zosta┼éa urlopowana, w┼Ťr├│d nich „Tarzan”, kt├│ry powr├│ci┼é do rodzinnego domu do Niska (woj. Podkarpackie).

Ludowe Wojsko Polskie

Aby unikn─ů─ç aresztowania przez NKWD lub Urz─ůd Bezpiecze┼ästwa (UB) za przynale┼╝no┼Ť─ç do konspiracji, zg┼éosi┼é si─Ö w pa┼║dzierniku 1944 r. do Ludowego Wojska Polskiego (LWP). W ni┼╝a┼äskim RKU otrzyma┼é przydzia┼é do 25 pu┼éku piechoty w Rzeszowie. Gdy aresztowano trzech jego koleg├│w, ┼╝o┼énierzy AK, postanowi┼é zdezerterowa─ç LWP w obawie, ┼╝e spotka go ten sam los.

Narodowe Zjednoczenie Wojskowe

Po dezercji nawi─ůza┼é kontakt z komendantem Okr─Ögu Rzesz├│w Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW). Zachowuj─ůc dotychczasowy pseudonim wst─ůpi┼é do NZW i w kwietniu 1945 r. z rozkazu uda┼é si─Ö na p├│┼énoc woj. Tarnobrzeskiego, w celu wsparcia Komendanta Obwodu NOW ppor. Mariana Szyma┼äskiego ps. „Podkowa”. 29 kwietnia 1945 r. „Podkowa” zosta┼é ci─Ö┼╝ko ranny przez UB i zmar┼é 1 maja. Po ┼Ťmierci „Podkowy” rozkazem Komendanta Okr─Ögu Kazimierza Mireckiego „Tarzan” zosta┼é mianowany Komendantem Obwodu NZW Tarnobrzeg. Po kilku zaledwie dniach otrzyma┼é od Komendanta Oddzia┼é├│w Le┼Ťnych Okr─Ögu mjr. Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka „Marka” rozkaz utworzenia w┼éasnego oddzia┼éu partyzanckiego. R├│wnocze┼Ťnie otrzyma┼é awans do stopnia podporucznika. „Tarzan” w wieku 21 lat zosta┼é najm┼éodszym dow├│dc─ů oddzia┼éu partyzanckiego w NZW. Oddzia┼é „Tarzana” by┼é sz├│stym oddzia┼éem partyzanckim w Rzeszowskim Okr─Ögu NZW, obok s┼éynnych ju┼╝ dzi┼Ť oddzia┼é├│w m.in. J├│zefa Zadzierskiego „Wo┼éyniaka”, Bronis┼éawa Gliniaka „Radwana” czy Stanis┼éawa Pelczara „Majki”.

 

┬ęFundacja KEDYW

Partyzanci „Tarzana”. Od lewej: Franciszek Sobczyszyn ps. „┼╗ubr”, Edward Gurdak , W┼éadys┼éaw Sander ps. „Sok├│┼é”, Bronis┼éaw Grudzie┼ä, Jan Oczak ps. „Lech”. (fot. Skarbimir Socha)

Akcje oddzia┼éu „Tarzana”

Pierwsz─ů akcj─ů oddzia┼éu „Tarzana” by┼éo wymierzenie kary ch┼éosty cz┼éonkom PPR i komunistycznego Stronnictwa Ludowego w Turbi, ko┼éo Stalowej Woli w kwietniu 1945 r. Kolejn─ů akcj─ů by┼éo rozbrojenie posterunku Milicji Obywatelskiej (MO) w Zbydniowie w odwecie za ┼Ťmier─ç „Podkowy”.

Oddzia┼é „Tarzana” przeprowadzi┼é wiele akcji wymierzonych w powstaj─ůc─ů w┼éadz─Ö komunist├│w w tym w UB, MO i sowieck─ů NKWD. Oddzia┼é „Tarzana” wykonywa┼é r├│wnie┼╝ akcje przeciwko konfidentom bezpieki.

W maju 1945 r. Oddzia┼é „Tarzana” wzi─ů┼é udzia┼é w najwi─Ökszej bitwie z NKWD w tzw. Bitwie pod Kury┼é├│wk─ů, w kt├│rej zgin─Ö┼éo kilkudziesi─Öciu sowieckich enkawudzist├│w. W lipcu 1945 r. oddzia┼é „Tarzana” zosta┼é zaatakowany przez 8 p.p. LWP z Janowa Lubelskiego, w kt├│rym zgin─ů┼é jeden partyzant, a kilku zosta┼éo aresztowanych i zabitych kilka dni p├│┼║niej przez komunist├│w w pokazowej egzekucji na rynku w Janowie Lubelskim.

fot. Skarbimir Socha

Grupa PAS-u w Iwkowej k. Tarnowa, lato 1946 r. Drugi od lewej – Teodor Grabowski (Inspektorat Tarn├│w NZW), czwarty – Tadeusz Gajda ps. „Tarzan”, pi─ůty ojciec „Tarzana” – J├│zef Gajda ps. „Zawisza”.

Wpadka „Tarzana”

Tadeusz Gajda „Tarzan” wpad┼é w r─Öce funkcjonariuszy PUBP w Tarnowie, gdzie zosta┼é skierowany przez dow├│dztwo do kierowania oddzia┼éem Pogotowia Akcji Specjalnej (PAS) NZW na Inspektorat „Tatar” (obejmuj─ůcy powiaty Tarnobrzeg, Mielec i D─Öbic─Ö). Przyczyn─ů aresztowania „Tarzana”, by┼éa wielka wsypa kierownictwa Rady Wolno┼Ť─ç i Niezawis┼éo┼Ť─ç (WiN), kt├│r─ů rozpracowa┼é cz┼éowiek WiN Wojciech Wall – wywiadowca UB. „Tarzan” po przybyciu do Tarnowa by┼é w sta┼éym kontakcie z miejscowym WiN-em. Dlatego, gdy aresztowano cz┼éonk├│w WiN, w┼Ťr├│d nich znalaz┼é si─Ö „Tarzan” i jego ┼╝o┼énierze z PAS.┬á„Tarzan” tu┼╝ po aresztowaniu zosta┼é poddany wielogodzinnym przes┼éuchaniom i torturom, lecz nie wyda┼é nikogo.

Wyrok komunist├│w

Mimo ┼╝e oddzia┼é „Tarzana” mia┼é na swym koncie wiele bitw i potyczek z funkcjonariuszami UB, MO czy oddzia┼éami LWP, w kt├│rych byli polegli w obydwu stronach, o ┼╝adn─ů z tych walk „Tarzan” nie zosta┼é oskar┼╝ony. W akcie oskar┼╝enia znalaz┼éy si─Ö natomiast zarzuty o dokonanie ca┼éego szeregu „rabunk├│w z broni─ů w r─Öku”. Oskar┼╝enia „Tarzana” o rabunki, a wi─Öc przest─Öpstwa pospolite by┼éo ┼Ťwiadomym dzia┼éaniem oprawc├│w UB. W ten spos├│b chciano, by w ┼Ťwiadomo┼Ťci ludzi pozosta┼é jako bandyta, rabuj─ůcy z broni─ů w r─Öku mieszka┼äc├│w ziemi tarnobrzeskiej. O tym fakcie ┼Ťwiadcz─ů wspomnienia Jana Ragana – zast─Öpcy komendanta posterunku MO w Rozwadowie, drukowane w „Nowinach Rzeszowskich” w 1973 r. W swoich artyku┼éach Ragan nazywa┼é oddzia┼é „Tarzana” „band─ů”, a jego cz┼éonk├│w „bandytami”.

27 wrze┼Ťnia 1946 r. spo┼Ťr├│d 22 oskar┼╝onych, kar─Ö ┼Ťmierci otrzyma┼é tylko „Tarzan” i jeden cz┼éonek jego oddzia┼éu. 2 pa┼║dziernika 1946 r. Boles┼éaw Bierut – polski prezydent z nadania moskiewskiego, nie skorzysta┼é z prawa ┼éaski. 14 pa┼║dziernika 1946 r. dwa tygodnie po zamordowaniu jego ojca J├│zefa Gajd─Ö ps. „Zawisza” w wi─Özieniu w Rzeszowie, Tadeusz Gajda „Tarzan” zosta┼é zastrzelony w wi─Özieniu UB na Montelupich w Krakowie. W dniu egzekucji mia┼é zaledwie 22 lata.

Prze┼Ťladowania┬árodziny

Tadeusz Gajda z ┼╝on─ů Jadwig─ů mia┼é syna Andrzeja i c├│rk─Ö Zosi─Ö. Po ┼Ťmierci m─Ö┼╝a Jadwiga Gajda zamieszka┼éa u matki w Rudniku nad Sanem. By┼éa bez ┼Ťrodk├│w do ┼╝ycia. Pomaga┼éa jej rodzina i mieszka┼äcy miasteczka. Aby uzyska─ç prac─Ö, musia┼éa si─Ö ujawni─ç w UB w Nisku. Nast─Öpnie by┼éa wielokrotnie wzywana przez UB na przes┼éuchania. ┼╗y┼éa w ci─ůg┼éym strachu. Jak wspomina┼éa: „Id─ůc na UB, ze ┼ézami ┼╝egna┼éam male┼äkie dzieci, bo nigdy nie wiedzia┼éam, czy do nich wr├│c─Ö”.

┬ęFundacja KEDYW

Tablica Pami─ůtkowa umieszczona w 50. rocznic─Ö ┼Ťmierci na ko┼Ťciele M.B. Szkaplerznej przy rozwadowskim rynku (fot. Fundacja KEDYW)

Po┼Ťmiertna rehabilitacja

8 listopada 1991 r. na wniosek syna Andrzeja, S─ůd Wojew├│dzki w Tarnowie uzna┼é wyrok Wojskowego S─ůdu Rejonowego w Krakowie z 27 wrze┼Ťnia 1946 r. za niewa┼╝ny. W pa┼║dzierniku 1996 r. z inicjatywy jego brata stryjecznego Kazimierza Gajdy ps. „Orl─Ö” ods┼éoni─Öta zosta┼éa tablica pami─ůtkow─ů na ko┼Ťciele M.B. Szkaplerznej przy rozwadowskim Rynku. Tablica upami─Ötnia dw├│ch niez┼éomnych ┼╝o┼énierzy antyniemieckiej i antysowieckiej konspiracji syna Tadeusza Gajd─Ö „Tarzana” i ojca J├│zefa Gajd─Ö ps. „Zawisza”.

Odnaleziony przez IPN

W 2017 r. podczas prac ekshumacyjnych na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie pracownicy IPN natrafili na szcz─ůtki w nieoznakowanych do┼éach. Jak si─Ö p├│┼║niej okaza┼éo w┼Ťr├│d ofiar zosta┼é zidentyfikowany Tadeusz Gajda ps. „Tarzan”.

W pa┼║dzierniku 2018 roku, 72 lata po egzekucji ojca, not─Ö identyfikacyjn─ů otrzyma┼é od prezesa IPN syn „Tarzana”┬áAndrzej Gajda podczas wr─Öczenia Not Identyfikacyjnych w Pa┼éacu Prezydenckim.

Po 73 latach powrócił na rodzinna ziemię

4-5 pa┼║dziernika 2019 r. w Stalowej Woli-Rozwadowie odby┼éy si─Ö dwudniowe uroczysto┼Ťci pogrzebowe.┬áKpt. Tadeusz Gajda „Tarzan” spoczywa na Cmentarzu Wojennym w Stalowej Woli-Rozwadowie. Poni┼╝ej link do naszego filmu z uroczysto┼Ťci pogrzebowych.

Cze┼Ť─ç Jego Pami─Öci!

 

MW / Fundacja KEDYW / MKDAK

Bibliografia: Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Skarbimir Socha „Czerwona ┼Ümier─ç”, Maria Rehorowska „Rozwad├│w nad Sanem i Charzewice w konspiracji antyniemieckiej i antysowieckiej”, fot. Wies┼éawa Kafara.

┬ę COPYRIGHT 2016-2020 Fundacja KEDYW. Wszelkie Prawa zastrze┼╝one. Kopiowanie tekst├│w, zdj─Ö─ç lub film├│w bez zgody Fundacji KEDYW zabronione!


Pierwsze w Polsce Muzeum Kedywu – elitarnego pionu dywersyjnego Armii Krajowej powstaje z inicjatywy Fundacji KEDYW. Nasza dzia┼éalno┼Ť─ç opiera si─Ö na wolontariacie i darowiznach ludzi dobrej woli. Bez twojego wsparcia nie osi─ůgniemy celu! WESPRZYJ NAS!

Zostań Patronem Muzeum Kedywu poprzez serwis Patronite:


Lub wesprzyj przelewem bankowym na konto:

Konto bankowe: SANBank Nadsański Bank Spółdzielczy
Nr konta: 05 9430 0006 0046 7597 2000 0001
KOD SWIFT: POLUPLPR


Lub bezpiecznie kart─ů p┼éatnicz─ů przez system p┼éatno┼Ťci PayPal: