[FILM] Wystawa plenerowa: Walczyli o Polsk─Ö, w kt├│r─ů wierzyli – ┼╝o┼énierze „Tarzana”

Jeszcze przez kilka tygodni mo┼╝na ogl─ůda─ç wystaw─Ö plenerow─ů Muzeum Regionalnego w Stalowej Woli pt. Walczyli o Polsk─Ö, w kt├│r─ů wierzyli ÔÇô ┼╝o┼énierze ÔÇ×TarzanaÔÇŁ. Wystawa po┼Ťwi─Öcona jest antysowieckiemu oddzia┼éowi Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW) „Tarzana” Tadeusza Gajdy – urodzonego w Charzewicach Bohatera podziemia antysowieckiego.

Ekspozycja przygotowana z okazji Narodowego Dnia Pami─Öci ┼╗o┼énierzy Wykl─Ötych opowiada o losach partyzanckiego oddzia┼éu le┼Ťnego, kt├│rym dowodzi┼é Tadeusz Gajda ÔÇ×TarzanÔÇŁ. Wystawa przybli┼╝a nam posta─ç charyzmatycznego dow├│dcy, jego podkomendnych oraz wsp├│┼épracownik├│w, kt├│rzy w latach 1944ÔÇô1946 wsp├│┼étworzyli polskie podziemie niepodleg┼éo┼Ťciowe.

Dlaczego historia tego oddzia┼éu sta┼éa si─Ö kanw─ů wystawy? Powod├│w by┼éo kilka, najwa┼╝niejszy z nich to powiazania z naszym regionem nadsa┼äskim.

Tadeusz Gajda urodzi┼é si─Ö w Charzewicach, podobnie jak jego ojciec J├│zef, kt├│ry p├│┼║niej sta┼é si─Ö cz┼éonkiem oddzia┼éu syna. Poszczeg├│lnych cz┼éonk├│w rodziny Gajd├│w wyr├│┼╝nia┼éo niezwykle patriotyczne podej┼Ťcie do spraw ojczyzny. Wystarczy wspomnie─ç brata J├│zefa ÔÇô Piotra Gajd─Ö ÔÇ×PancernegoÔÇŁ oraz ich bratanka Kazimierza Gajd─Ö ÔÇ×Orl─ÖÔÇŁ przynale┼╝nych do Armii Krajowej.

Oddzia┼é dowodzony przez ÔÇ×TarzanaÔÇŁ operowa┼é g┼é├│wnie na terenie dawnego powiatu tarnobrzeskiego i ni┼╝a┼äskiego. Wielu jego cz┼éonk├│w by┼éo mieszka┼äcami okolicznych miejscowo┼Ťci. Akcje oddzia┼éu prowadzone by┼éy m.in. w Rozwadowie, Charzewicach, Zbydniowie, Zaleszanach.

Poszczeg├│lne fragmenty wystawy prowadz─ů nas przez dzia┼éalno┼Ť─ç oddzia┼éu i jego najwa┼╝niejsze akcje, a┼╝ do dramatycznych chwil aresztowania dow├│dcy i wykonania wyroku ┼Ťmierci.

Nie zabrak┼éo tak┼╝e opowie┼Ťci i w─ůtk├│w z ┼╝ycia rodzinnego konspirator├│w, kt├│re mimo wszystko pr├│bowali budowa─ç, nie zwa┼╝aj─ůc na niepewny los.

Stosunkowo bogaty materia┼é fotograficzny, kt├│ry przetrwa┼é m. in. w archiwum rodzinnym Gajd├│w, pozwoli┼é na stworzenie wystawy. To wyj─ůtkowa sytuacja gdy┼╝ po wielu innych dzia┼éaczach podziemia zosta┼é niekiedy tylko pseudonim lub bezimienna mogi┼éa. Rodziny bardzo cz─Östo niszczy┼éy fotografie i dokumenty, kt├│re w oczach komunistycznych w┼éadz m├│g┼éby je obci─ů┼╝a─ç.

Narracja wystawy oparta jest na przekazach obu zwalczaj─ůcych si─Ö stron, cytujemy zar├│wno wspomnienia Jadwigi ÔÇô ┼╝ony ÔÇ×TarzanaÔÇŁ jak i akta operacyjne milicji. Dzi─Öki nim poznajemy skrajno┼Ťci jakie panowa┼éy w ocenie dzia┼éa┼ä oddzia┼éu. Zwolennicy uznawali jego cz┼éonk├│w za patriot├│w ratuj─ůcych spo┼éecze┼ästwo przed rabunkami, gwa┼étami, wyw├│zk─ů na Sybir i pewn─ů ┼Ťmierci─ů. Dla komunistycznych w┼éadz ten sam oddzia┼é by┼é ÔÇ×band─ůÔÇŁ zajmuj─ůca si─Ö rozbojami i rabunkiem, kt├│ra pr├│buje rozsadzi─ç od wewn─ůtrz powojenny ustr├│j.

Niemniej trwaj─ůca ponad rok dzia┼éalno┼Ť─ç ÔÇ×TarzanaÔÇŁ i jego ┼╝o┼énierzy by┼éa niew─ůtpliwie zas┼éug─ů nie tylko umiej─Ötno┼Ťci dow├│dczych oraz organizacyjnych Gajdy, jak i sprzyjaj─ůcej jego dzia┼éalno┼Ťci postawy wi─Ökszo┼Ťci miejscowej ludno┼Ťci.

Tadeusz Gajda ÔÇ×TarzanÔÇŁ

Urodzi┼é si─Ö 15 lutego 1924 r. w Charzewicach (obecnie osiedle Stalowej Woli). W czasie okupacji niemieckiej mieszka┼é wraz z rodzin─ů w Nisku, gdzie jego ojciec pracowa┼é na poczcie. Do wybuchu wojny Tadeusz uko┼äczy┼é 4 klasy gimnazjum w Nisku. W 1941 r. jako 17-latek, zach─Öcony przez ojca J├│zefa, ps. ÔÇ×ZawiszaÔÇŁ, wst─ůpi┼é do Narodowej Organizacji Wojskowej, przyj─ů┼é pseudonim ÔÇ×TarzanÔÇŁ. Po dekonspiracji w pa┼║dzierniku 1943 r. przeszed┼é do oddzia┼éu Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka ps. ÔÇ×Ojciec JanÔÇŁ, operuj─ůcego w Lasach Janowskich na Lubelszczy┼║nie. W tym samym oddziale znale┼║li si─Ö krewni Tadeusza, ojciec, stryj ÔÇô Piotr Gajda ps. Pancerny, stryjeczny brat ÔÇô Kazimierz Gajda ps. Orl─Ö. W okresie 10-15 czerwca 1944 r. wzi─ů┼é wraz z nim udzia┼é w jednej z najwi─Ökszych bitew z Niemcami na Porytowym Wzg├│rzu, zako┼äczonej zwyci─Östwem partyzant├│w.

Od wrze┼Ťnia 1944 r. poszukiwany przez NKWD i UB, szuka┼é schronienia w wojsku Berlinga. Wst─ůpi┼é do 25. Pu┼éku piechoty LWP w Rzeszowie, jednak zagro┼╝ony aresztowaniem ÔÇô za przynale┼╝no┼Ť─ç do AK ÔÇô zdezerterowa┼é.

Powr├│ci┼é w rodzinne strony, gdzie zn├│w znalaz┼é si─Ö w podziemiu, tym razem antykomunistycznym. W marcu 1945 roku na mocy rozkazu Komendanta Oddzia┼é├│w Le┼Ťnych Okr─Ögu Rzeszowskiego NZW mianowano Tadeusza Gajd─Ö ÔÇ×TarzanaÔÇŁ jednym z dow├│dc├│w oddzia┼é├│w le┼Ťnych.

W pocz─ůtkowym okresie formowania oddzia┼é liczy┼é zaledwie 12 cz┼éonk├│w, ale ju┼╝ w lipcu 1945 r. stan ten wynosi┼é w przybli┼╝eniu 50 ludzi, bezpo┼Ťrednio podlegaj─ůcym rozkazom ÔÇ×TarzanaÔÇŁ. Przy┼é─ůcza┼éy si─Ö do niego osoby zdekonspirowane, dezerterzy LWP, a tak┼╝e ┼╝o┼énierze s┼éu┼╝─ůcy w innych plac├│wkach rzeszowskich struktur NZW.

Dzia┼éalno┼Ť─ç oddzia┼éu obejmowa┼éa g┼é├│wnie p├│┼énocn─ů cz─Ö┼Ťci powiatu tarnobrzeskiego, a tak┼╝e w powiat ni┼╝a┼äski (miejscowo┼Ťci Pysznica i Jastkowice-Lipowiec) w by┼éym wojew├│dztwie rzeszowskim.

Do zada┼ä cz┼éonk├│w podziemia antykomunistycznego nale┼╝a┼éo odbijanie z areszt├│w i wi─Özie┼ä os├│b osadzonych tam przez UBP i MO. Prowadzono dzia┼éania propagandowe, wywiadowcze oraz likwidacyjne, wymierzone w prze┼Ťladowc├│w i niebezpiecznych konfident├│w. W celach zaopatrzeniowych i dla zdobycia funduszy na dalsz─ů dzia┼éalno┼Ť─ç niepodleg┼éo┼Ťciow─ů, przeprowadzano akcje ekspropriacyjne w bankach, sp├│┼édzielniach i pa┼ästwowych gospodarstwach rolnych, staraj─ůc si─Ö aby nie dotyka┼éy one ludno┼Ťci cywilnej nie zaanga┼╝owanej w walk─Ö. Kara ch┼éosty wymierzana sprzymierze┼äcom w┼éadzy ludowej i zwolennikom PPR, a tak┼╝e wyroki wykonywane na konfidentach i zdrajcach w niekt├│rych kr─Ögach miejscowej ludno┼Ťci, nadawa┼éy oddzia┼éom miano grup z┼éodziejskich i bandyckich.

Do dramatycznego w skutkach starcia z sowietami doszło w Lipowcu. Po tej akcji, na rynku w Janowie Lubelskim z polecenia sowieckiego generała rozstrzelano trzech żołnierzy, inni schwytani dostali wieloletnie wyroki. Pozostałych nieustannie gnębiły UB i wojsko.

W lutym 1946 r. ÔÇ×TarzanÔÇŁ zosta┼é dow├│dc─ů tarnowskiego oddzia┼éu Pogotowia Akcji Specjalnej przy Narodowym Zjednoczeniu Wojskowym. W maju otrzyma┼é nominacj─Ö na kapitana.

Po rozpracowaniu przez bezpiek─Ö podziemia niepodleg┼éo┼Ťciowego w Tarnowie, na pocz─ůtku sierpnia 1946 r. zosta┼é aresztowany. By┼é przetrzymywany i przes┼éuchiwany w wi─Özieniach PUBP w Tarnowie, a p├│┼║niej w Krakowie.

27 wrze┼Ťnia tamtejszy Wojskowy S─ůd Rejonowy skaza┼é kpt. Tadeusza Gajd─Ö na kar─Ö ┼Ťmierci. Wyrok przez rozstrzelanie wykonano 14 pa┼║dziernika 1946 r. w wi─Özieniu na Montelupich. Tadeusz Gajda pozostawi┼é ┼╝on─Ö i dw├│jk─Ö ma┼éych dzieci.

Opracowanie wystawy: Aneta Garanty, Aneta Jonaszek, Katarzyna Sabat

zródło: Muzeum Regionalne w Stalowej Woli

https://www.facebook.com/muzeumregionalne.stalowawola/videos/1592854477408937/

Film: Mikołaj Fołta