Struktury Obwodu Nisko – Stalowa Wola AK

Konspiracja w Stalowej Woli

Od pocz─ůtku niemieckiej okupacji, czyli ju┼╝ od 1939 r. na terenach Stalowej Woli i okolic pr─Ö┼╝nie powstawa┼éy grupy konspiracyjne, szczeg├│lnie w Zak┼éadach Po┼éudniowych Centralnego Okr─Ögu Przemys┼éowego (COP) oraz na rozwadowskiej kolei. W wyniku r├│┼╝nych przekszta┼éce┼ä i┬áakcji scaleniowych ostatecznie wi─Ökszo┼Ť─ç kom├│rek konspiracyjnych wesz┼éa pocz─ůtkowo w sk┼éad Zwi─ůzku Walki Zbrojnej (ZWZ), a po 1942 r. do Armii Krajowej jako konspiracyjne Si┼éy Zbrojne Polskiego Pa┼ästwa Podziemnego.

W latach 1939-1945 dzia┼éa┼éy w Stalowej Woli nast─Öpuj─ůce grupy:

  • S┼éu┼╝ba Zwyci─Östwu Polsce (SZP) – (1939-1940)
  • Zwi─ůzek Odwetu „Muszkieter├│w” – (1939-1940)
  • Komenda Obro┼äc├│w Polski (KOP) – grupa sabotazowo-dywersyjna w Zak┼éadach Po┼éudniowych (dow├│dca Pr─Ödkowski). – (1939-1940)
  • Polska Niepodleg┼éa┬á(PN) „Centrum” Obw├│d ÔÇ×C-VIÔÇŁ – (1939-1942)
  • Zwi─ůzek Walki Zbrojnej (ZWZ) – 1940 -1942
  • Sabota┼╝owo-dywersyjny „Zwi─ůzek Odwetu” ZWZ krypt. „SC” na COP – (1940-1943) (wcielony do Kedywu AK)
  • „Szare Szeregi” ZHP (harcerstwo podlegaj─ůce ZWZ) – (komendant W┼éadys┼éaw Lutecki) (1940-1945)
  • Bataliony Ch┼éopskie (BCh)
  • Narodowa Organizacja Wojskowa (NOW) – (1939-1944)
  • Narodowa Organizacja Wojskowa Kobiet (NOWK) – (1941-1944)
  • Armia Krajowa Obw├│d Nisko – Stalowa Wola- (1942-1945)
    • Komenda Obwodu w Stalowej Woli krypt. „Niwa, „Fc”, „Nale┼Ťnik”, „150”
      • Kedyw Obwodu krypt. „G├│rka” w Rozwadowie
      • Plac├│wka „Wilcze ┼üyko”, „152” w Rozwadowie
      • Plac├│wka „Pelargonja”, „154” w Stalowej Woli
      • Plac├│wka „Nasturcja”, „156” w Nisku
      • Plac├│wka „R├│┼╝a” , „158” w Rudniku nad Sanem
      • Plac├│wka „160” w Je┼╝owem
      • Podobw├│d „Wrzos” w Ulanowie
      • Partyzancki Oddzia┼é le┼Ťny OP-33 „Kmicica” Jana Or┼éa (po wojnie Jan Orze┼é-Wysocki)
    • Wywiad strategiczny „Wsch├│d” AK na COP i Kolei w Rozwadowie
    • Korpus Zachodni AK
    • Wojskowa S┼éu┼╝ba Kobiet (WSK)

Po 1944 r. w okolicy Stalowej Woli zawi─ůza┼é si─Ö oddzia┼é Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW) „Tarzana” Tadeusza Gajdy, kt├│ry podj─ů┼é dalsz─ů walk─Ö z sowieckim naje┼║d┼║c─ů i polskimi komunistami. Oddzia┼é przesta┼é istnie─ç wraz ze ┼Ťmierci─ů dow├│dcy, na kt├│rym komuni┼Ťci wykonali wyrok w 1946 r.


Obw├│d Nisko-Stalowa Wola Armii Krajowej krypt. „150”

Obw├│d obejmuj─ůcy tereny Stalowej Woli, Niska i okolic obejmowa┼é obszar od wsi Turbia na p├│┼énoc od Stalowej Woli, a┼╝ do wsi Je┼╝owe. Na zachodzie si─Öga┼é od wiosek pow. tarnobrzeskiego a┼╝ po wsie le┼╝─ůce na prawym brzegu Sanu na wschodzie. Obw├│d ten cz─Östo by┼é nazywany ni┼╝a┼äskim, cho─ç ju┼╝ w we wspomnieniach partyzant├│w i r├│┼╝nych dokumentach pojawia si─Ö cz─Östo nazwa Nisko – Stalowa Wola wraz z r├│┼╝nymi kryptonimami, kt├│re przez okres wojny by┼éy zmieniane lub dodawane.

Komenda Obwodu Nisko-Stalowa Wola w Stalowej Woli krypt. „150”

Stalowa Wola ze wzgl─Ödu na jej pot─Ö┼╝ne Zak┼éady Po┼éudniowe Centralnego Okr─Ögu Przemys┼éowego (COP) i rozrastaj─ůce si─Ö osiedla mieszkalne, zacz─Ö┼éa stanowi─ç pot─Ög─Ö w regionie, st─ůd te┼╝ zacz─Öto nazywa─ç obw├│d „obwodem Nisko-Stalowa Wola”. Z reszt─ů ju┼╝ od pocz─ůtku przemianowania Zwi─ůzku Walki Zbrojnej (ZWZ) na Armi─Ö Krajow─ů, Komenda Obwodu mie┼Ťci┼éa si─Ö prawie do ko┼äca istnienia AK w Stalowej Woli, dlatego prawdopodobnie takiej nazwy cz─Östo u┼╝ywano by okre┼Ťli─ç obszar dzia┼éalno┼Ťci obwodu.

Kryptonimy obwodu

W r├│┼╝nych dokumentach, meldunkach i korespondencjach AK jak i w dokumentach operacyjnych Urz─Ödu Bezpiecze┼ästwa (UB), Obw├│d ni┼╝a┼äsko-stalowowolski nosi┼é kryptonimy „Nale┼Ťnik”, „Niwa”, „Fc” i „150”. Najcz─Ö┼Ťciej jednak pojawia si─Ö „Niwa”.


Poniżej opisy placówek i oddziałów, które wchodziły w skład obwodu Nisko-Stalowa Wola AK:

Plac├│wka AK w Stalowej Woli „154”

W Stalowej Woli dow├│dztwo AK prowadzi┼éo Komend─Ö Obwodu krypt. „150” oraz punkt kontaktowy o krpyt. „154”, kt├│ry pocz─ůtkowo mie┼Ťci┼é si─Ö w sklepie Czes┼éawa Cubery ps. „Cygan” przy ul. Wolno┼Ťci w budynku dzisiejszego Urz─Ödu Miasta, a po wysiedleniu przez Niemc├│w Polak├│w sklep zosta┼é przeniesiony do jednego z lokali na ul. Narutowicza, tam te┼╝ przeniesiono punkt kontaktowy „154”.

Na terenie miasta dzia┼éa┼éo r├│wnie┼╝ kilka miejsc kontaktowych m.in. w sto┼é├│wce „Gospody” (dzisiejszy budynek Telewizji Miejskiej przy ul. ks. Popie┼éuszki) oraz w Zak┼éadach Po┼éudniowych, gdzie dzia┼éa┼éy┬ágrupy dywersyjne oraz siatka wywiadu strategicznego AK.

Plac├│wka AK w Rozwadowie „Wilcze ┼üyko”, „152”

Rozwad├│w i Charzewice dzisiejsze dzielnice Stalowej Woli w okresie niemieckiej okupacji by┼éy osobnymi miasteczkami. W Rozwadowie mie┼Ťci┼éa si─Ö Plac├│wka AK o krypt. „Wilcze ┼üyko”, „152”. Plac├│wka najcz─Ö┼Ťciej nazywana w zapiskach „Wilcze ┼üyko” by┼éa niegdy┼Ť plac├│wk─ů ZWZ, kt├│ra uformowa┼éa si─Ö ju┼╝ na pocz─ůtku wojny i dzia┼éa nieformalnie, a┼╝ do po┼é─ůczenia jej z ZWZ w 1940 r., a nast─Öpnie w 1942 r. z AK. G┼é├│wnym punktem kontaktowym „Wilczego ┼üyka” by┼é podziemny tunel i kryj├│wka, kt├│ra mie┼Ťci┼éa si─Ö pod domami dow├│dcy plac├│wki J├│zefa Wachsmana-Kruczkiewicza ps. „Wolski” oraz domu rodziny Cacaj├│w┬ána ul. Zielonej.

„Wilcze ┼üyko” posiada┼éo r├│wnie┼╝ kilka punkt├│w kontaktowych w mieszkaniach ┼╝o┼énierzy przy rozwadowskim rynku. Jak wiemy ze wspomnie┼ä ┼╝o┼énierzy „Wilczego ┼üyka” plac├│wka posiada┼éa dwa punkty, w kt├│rych przechowywano bro┼ä dla plac├│wki. Pierwszy taki punkt znajdowa┼é si─Ö w kryj├│wce pod wspomnianym domem Cacaj├│w, gdzie przechowywa┼é j─ů Karol Cacaj ps. „Orzech”, drugi punkt mie┼Ťci┼é si─Ö w domu przy Rynku 49 gdzie bro┼ä przechowywa┼é komendant plac├│wki J├│zef Wachsman-Kruczkiewicz ps. „Wolski” oraz jego z-ca J├│zef Cio┼ékosz ps. „Konar”.

Placówa rozwadowska posiadała cztery plutony, które obejmowały tereny: Miasto Rozwadów, Rozwadów dworzec i kolei PKP, Pilchów-Turbia, Charzewice i Jastkowice na prawym brzegu Sanu.

Plac├│wka AK w Nisku „156”

W Nisku opr├│cz plac├│wki m─Öskiej funkcjonowa┼éa r├│wnie┼╝ plac├│wka ┼╝e┼äska AK, kt├│r─ů dowodzi┼éa Antonina Dziatkiewicz ps. „Paprocka, „Diana”.

Plac├│wka AK w Rudniku nad Sanem „Regina”, „158”

Konspiracyjna plac├│wka w Rudniku nad Sanem zacz─Ö┼éa swoja dzia┼éalno┼Ť─ç w 1940 r. jako struktury ZWZ. Po powo┼éaniu AK sta┼éa si─Ö plac├│wk─ů Obwodu Nisko-Stalowa Wola AK. Po wpadce rozwadowskiego Kedywu, baza Kedywu zosta┼éa przeniesiona do Rudnika jak i Komenda Obwodu, kt├│ra funkcjonowa┼éa tam do rozwi─ůzania AK.

Plac├│wka AK Je┼╝owe „160”

Placówka obejmowała tereny dzisiejszej gminy i wsi Jeżowe.

Kedyw AK obwodu Nisko-Stalowa Wola w Rozwadowie┬ákrypt. „G├│rka”

W maju 1943 r. na rozkaz Dow├│dcy Armii Krajowej gen. Stefana Roweckiego ps. „Grot”, Komendant Obwodu „Niwa” Kazimierz Pilat ps. „Zaremba” powo┼éa┼é i rozkaza┼é utworzenie Kierownictwa Dywersji w skr├│cie „Kedyw”. By┼é to oddzia┼é specjalny sabota┼╝owo-dywersyjny, kt├│rego baz─Ö ulokowano na strychu przedwojennego „Kina Polonia” zwanego potocznie „Kinem Skoczka”. Baza Kedywu mie┼Ťci┼éa si─Ö na wspomnianym strychu kina (dzisiejsze Muzeum) przy ul. Strzeleckiej 24 (dzisiejszej ul. Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego 18) i nazywano baz─Ö „G├│rk─ů”. Baz─Ö Kedywu w Rozwadowie Niemcy odkryli 18 maja 1944 r. Po stoczonej bitwie z Niemcami zgin─ů┼é w├│wczas dow├│dca Kedywu Stanis┼éaw Be┼é┼╝y┼äski ps. „Kret” oraz Stanis┼éaw Szumielewicz ps.”Kryspin”. Wkr├│tce po tym wydarzeniu baz─Ö Kedywu Obwodu „Niwa” przeniesiono do Rudnika nad Sanem. Rudnicki Kedyw jednak d┼éugo nie istnia┼é, wkr├│tce wkroczy┼éy wojska sowieckie i AK zosta┼éo rozwi─ůzane.

Oddzialy Spejclane podlegaj─ůce Obwodowi Nisko-Stalowa Wola

Opr├│cz Szko┼éy Podchor─ů┼╝ych w┬áObwodzie „Niwa” dzia┼éa┼éo kilka ro┼╝nych „oddzia┼é├│w specjalnych”, kt├│re podlega┼éy Komendantowi Obwodu. W Stalowej Woli na terenie Zak┼éad├│w Po┼éudniowych dzia┼éa┼é wspomniany Wywiad Strategiczny AK, podobnie w Rozwadowie dzia┼éa┼é Wywiad Strategiczny o krypt. „Wsch├│d”. WS „Wsch├│d” dzia┼éa┼é na terenie Stacji Kolejowej PKP i mia┼é r├│wnie┼╝ punkt kontaktowy na rozwadowskim rynku u zegarmistrza Eryka Kandziory. WS „Wsch├│d” sk┼éada┼é si─Ö g┼éownie z pracuj─ůcych os├│b na kolei. Przed wej┼Ťciem Sowiet├│w zawi─ůza┼éa si─Ö r├│wnie┼╝ Wojskowa Stra┼╝ Ochrony Powstania, kt├│r─ů dowodzi┼é Rudolf Golik ps. „Zag┼éoba”.

Korpus Zachodni w Stalowej Woli

Na terenie Zak┼éad├│w Po┼éudniowych dzia┼éa┼é kolejny oddzia┼é specjalny, kt├│ry zwa┼é si─Ö Korpus Zachodni. Korpus Zachodni (KZ) powsta┼é jako struktura Zwi─ůzku Walki Zbrojnej (ZWZ), po scaleniu ZWZ z Armi─ů Krajow─ů podlega┼é dow├│dztwie AK. Stalowowolski KZ zrzesza┼é oko┼éo 30 wysiedlonych ┼╝o┼énierzy przyby┼éych do Stalowej Woli z Poznania, ┼Ül─ůska i Zag┼é─Öbia. W grudniu 1943 r. Niemcy aresztowali prawie wszystkich ┼╝o┼énierzy KZ i ich rozstrzelano w 3 egzekucjach co zako┼äczy┼éo dzia┼éanie tego oddzia┼éu.

Wojskowa Służba Kobiet (WSK-AK) w Stalowej Woli

Na terenie obwodu dzia┼éa┼é r├│wnie┼╝ specjalny oddzia┼é kobiet o nazwie „Wojskowa S┼éu┼╝ba Kobiet”, kt├│rego komendantk─ů na okr─Ög rzeszowski by┼éa Maria Mireck-Lory┼Ť ps. „Marta”. Stalowowolski oddzia┼é WSK zrzesza┼é kobiety dzia┼éaj─ůce w stalowowolskiej AK, dowodzi┼éa jemu Komendant Maria Gajdzi┼äska ps. „Tessa”.

Podobw├│d Okr─Ögu Nisko-Stalowa Wola w Ulanowie

W 1941 r. komendant obwodu ZWZ Kazimierz Pilat ps. „Zaremba” powo┼éa┼é podobw├│d kt├│rego komenda i punkt kontaktowy znajdowa┼éy si─Ö na rynku w Ulanowie. Do podobwodu Ulan├│w nale┼╝a┼éy plutony Pysznica, Domostawa-Katy oraz Zarzecze.


Oddzia┼éy┬áPartyzanckie podlegaj─ůce Komendzie AK w Stalowej Woli

Oddzia┼é Partyzancki „Kmicica” AK krypt. OP-33

Na zasaniu w rejonie Las├│w Janowskich dzia┼éa┼é r├│wnie┼╝ Oddzia┼é Partyzancki „Kmicica” Jana Or┼éa-Wysockiego. Oddzia┼é ten by┼é „oddzia┼éem dyspozycyjnym” Obwodu Nisko-Stalowa Wola AK, kt├│ry posiada specjaln─ů ┼é─ůczno┼Ť─ç z rozwadowskim Kedywem. Oddzia┼é „Kmicica” zosta┼é powo┼éany przez Komendanta Obwodu Kazimierza Pilata ps. „Zaremba”. Do oddzia┼éu „Kmicica” kierowano „spalonych” ┼╝o┼énierzy z plac├│wek Obwodu. W wi─Ökszo┼Ťci ┼╝o┼énierzami Oddzia┼éu „Kmicica” byli „spaleni” z plac├│wek Stalowej Woli i┬á byli ┼╝o┼énierz rozwadowskiego Kedywu.

Oddzia┼é Partyzancki NOW-AK „Ojca Jana” Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka krypt. OP-44

Na zasaniu dzia┼éa┼é r├│wnie┼╝ oddzia┼é partyzancki┬áNOW-AK „Ojca Jana” Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka. Cho─ç oddzia┼é ten nale┼╝a┼é do Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW), po scaleniu z AK podporz─ůdkowany by┼é dow├│dztwie NOW z Bi┼égoraju oraz cz─Ö┼Ťciowo Komendantowi AK w Stalowej Woli. Mimo oddzia┼é utrzymywa┼é ┼Ťcis┼ée kontakty z Komendantem Obwodu Nisko-Stalowa Wola AK i ┼Ťci┼Ťle z nim wsp├│┼épracowa┼é. Do oddzialu „Ojca Jana” naleza┼éo tak┼╝─Ö wiele os├│b ze Stalowej Woli, co spowodowa┼éo ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç ┼╝o┼énierzy w tym oddziale pochodzi┼éa ze Stalowej Woli oraz Niska i okolic. Oddzia┼é „Ojca Jana” by┼é jednym z najwi─Ökszych oddzia┼é├│w partyzanckich w okupowanej Polsce.

 

MW/Fundacja KEDYW

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji)