Mauzoleum żołnierzy antyniemieckiej konspiracji w Stalowej Woli

Mauzoleum tu┼╝ po otwarciu w 1947 r. (zbiory Muzeum Kedywu)

Po wojnie z Niemcami z inicjatywy ┼╝o┼énierza stalowowolskiej Armii Krajowej W┼éadys┼éawa Kubikowskiego ps. ÔÇ×KulaÔÇŁ zrodzi┼é si─Ö pomys┼é wybudowania Mauzoleum dla poleg┼éych ┼╝o┼énierzy konspiracji antyniemieckiej w Stalowej Woli. Dla W┼éadys┼éawa Kubikowskiego by┼éa to wa┼╝na inicjatywa, bardzo bliska jego serca gdy┼╝ nie do┼Ť─ç, ┼╝e sam nale┼╝a┼é do AK, to w wojnie z Niemcami straci┼é te┼╝ syna, ┼╝o┼énierza AK Jerzego ps. ÔÇ×MarsÔÇŁ.

W 1944 roku po zako┼äczeniu okupacji niemieckiej, ale jeszcze przed oficjalnym zako┼äczeniem si─Ö II wojny ┼Ťwiatowej, zawi─ůza┼éa si─Ö grupa os├│b, kt├│rzy jak Kubikowski stracili w wojnie z Niemcami blisk─ů osob─Ö. Pierwsze oficjalne spotkanie grupy odby┼éo si─Ö 1 marca 1945 roku przy ul. F-S (obecnie ul. Wolno┼Ťci) w bloku nr 10 w mieszkaniu by┼éego ┼╝o┼énierza stalowowolskiej AK Jana Kajzera (seniora) ojca ┼╝o┼énierzy AK Jana Kajzera ps. ÔÇ×Wie┼╝aÔÇŁ i brata poleg┼éego ┼╝o┼énierza Kedywu AK – Zygmunta Kajzera ps. ÔÇ×Ma┼éyÔÇŁ. Na spotkaniu W┼éadys┼éaw Kubikowski odda┼é cze┼Ť─ç poleg┼éym w wojnie z Niemcami i oznajmi┼é: ÔÇ×┼╝e wol─ů uczczenia ich pami─Öci chcia┼éby wznie┼Ť─ç Mauzoleum. Mauzoleum to winno by─ç wybudowane, by by┼éo drogocenn─ů pami─ůtk─ů dla obecnych, jak r├│wnie┼╝ dla potomnychÔÇŁ. Nast─Öpnie W┼éadys┼éaw Kubikowski zadeklarowa┼é, ┼╝e na ten cel przeznaczy 40 procent dochod├│w ze swojej restauracji, kt├│r─ů prowadzi┼é w swoim kinie ÔÇ×StalÔÇŁ przy ul. C-X (obecnie ul. Narutowicza, budynek Stokrotki). Jak si─Ö p├│┼║niej okaza┼éo rodzina Kubikowskich de facto na budow─Ö Mauzoleum odda┼éa ca┼ékowity doch├│d z kilku miesi─Öcy by zrealizowa─ç ten szczytny cel.

Komitet Budowy Mauzoleum

Na spotkaniu u rodziny Kajzer├│w, plan W┼éadys┼éawa Kubikowskiego przyj─Öty zosta┼é z entuzjazmem i zawi─ůza┼é si─Ö nieoficjalny jeszcze wtedy ÔÇ×Komitet Budowy MauzoleumÔÇŁ. Kilka dni po spotkaniu u Kajzer├│w, a dok┼éadnie 10 marca 1945 roku, organizatorzy Komitetu wyst─ůpili do Starosty Powiatowego w Nisku o pozwolenie na zorganizowanie oficjalnie Komitetu.

Wniosek do Starosty o pozwolenie na utworzenie Komitetu Budowy Mauzoleum (fot. Muzeum Kedywu)

Pozwolenie na utworzenie Komitetu Starosta wydał Komitetowi jeszcze tego samego dnia i wkrótce ustalono członków komitetu, w którego skład weszli:

  • W┼éadys┼éaw Kubikowski – by┼éy ┼╝o┼énierz AK ps. ÔÇ×KulaÔÇŁ
  • Mieczys┼éaw Szkaradzi┼äski – in┼╝ynier Zak┼éad├│w Po┼éudniowych w Stalowej Woli spokrewniony z ┼╝o┼énierzem AK ps. ÔÇ×AjaksÔÇŁ.
  • Jan Kajzer – by┼éy ┼╝o┼énierz AK ps. „Wie┼╝a”
  • Edward Perkowski
  • Jadwiga Werlowa
  • Piotr Ozdoba

Na protektorat nad projektem wyznaczeni zostali:

  • ks. J├│zef Skoczy┼äski – by┼éy kapelan stalowowolskiej AK ps. „Juliusz”
  • Bronis┼éaw Chudzy┼äski – dyrektor Zak┼éad├│w Po┼éudniowych w Stalowej Woli
  • Roman Juszkiewicz – in┼╝ynier Zak┼éad├│w Po┼éudniowych w Stalowej Woli

Zawiadomienie Starosty w sprawie utworzenia Zarz─ůdu. (fot. Muzeum Kedywu)

Problemy z finansowaniem i budow─ů

Po zatwierdzeniu ww. komitetu przez Starost─Ö szybko przyst─ůpiono do dalszej organizacji komitetu oraz do organizacji r├│┼╝nych imprez, z kt├│rych dochody przeznaczone by┼éy na budow─Ö Mauzoleum. Komitet zwr├│ci┼é si─Ö tak┼╝e do zwi─ůzk├│w zawodowych Zak┼éad├│w Po┼éudniowych (obecnie Huta Stalowa Wola) o pomoc finansow─ů ale zwi─ůzki ZP odm├│wi┼éy pomocy. Cho─ç ZP nie wspar┼é komitetu finansowo, to w p├│┼║niejszym czasie pozwoli┼é uczniom przyzak┼éadowej szko┼éy pomaga─ç przy budowie. Komitet zwr├│ci┼é si─Ö tak┼╝e do Zak┼éad├│w Las├│w Pa┼ästwowych w Rzeszowie aby ci udzielili zni┼╝ki na materia┼éy drewniane potrzebne na budow─Ö, lecz ci r├│wnie┼╝ odm├│wili twierdz─ůc ÔÇ×┼╝e jeszcze jest czas na budow─Ö pomnik├│wÔÇŁ. W tym czasie komitet budowy napotka┼é jeszcze szereg problem├│w z finansowaniem i sam─ů budow─ů ale konsekwentnie d─ů┼╝y┼é do za┼éo┼╝onego celu i stara┼é si─Ö pokonywa─ç wszelkie problemy. Pomys┼éodawca projektu W┼éadys┼éaw Kubikowski widz─ůc op├│r nowych komunistycznych w┼éadz nie poddawa┼é si─Ö i sam szuka┼é kolejnych innych rozwi─ůza┼ä. Gdy uda┼éo mu si─Ö odzyska─ç jego Kino ÔÇ×StalÔÇŁ (obecnie wspomniana Stokrotka przy ul. Narutowicza), kt├│re zarekwirowali Niemcy, rozpocz─ů┼é organizowa─ç specjalne imprezy i pokazy filmowe, z kt├│rych doch├│d ca┼ékowicie przeznaczy┼é na budow─Ö Mauzoleum.

Plakat Kina „Stal” (fot. domena publiczna)

Po za┼éatwieniu wszelkich formalno┼Ťci z dzia┼éalno┼Ťci─ů Komitetu Budowy Mauzoleum, 23 sierpnia 1945 roku KBM zwr├│ci┼é si─Ö do Zarz─ůdu Miejskiego Stalowej Woli o bezp┼éatne przydzielenie ├│wczesnej kwatery nr III na Cmentarzu Komunalnym pod budow─Ö Mauzoleum poleg┼éych w walce z okupantem.

Wniosek do Zarz─ůdu Miejskiego w Stalowej Woli w sprawie przydzielenia kwatery na Mauzoleum (fot. Muzeum Kedywu)

Komitet Ekshumacyjny

Gdy przydzielona zosta┼éa kwatera pod budow─Ö ÔÇ×Mauzoleum poleg┼éych w walce z okupantem niemieckimÔÇŁ i rozpocz─Ö┼éa si─Ö budowa, komitet powo┼éa┼é tzw. Komitet Ekshumacyjny, do kt├│rego powo┼éano by┼éych ┼╝o┼énierzy Armii Krajowej. Komitet uzna┼é wtedy, ┼╝e ci mieli najlepsz─ů wiedz─Ö na temat poleg┼éych i miejsc, w kt├│rych gin─Öli ┼╝o┼énierze konspiracji. W sk┼éad tego komitetu weszli:

  • Mieczys┼éaw Potyra┼äski ps. ÔÇ×PorajÔÇŁ – ┼╝o┼énierz Kedywu AK i oddzia┼éu ÔÇ×KmicicaÔÇŁ Jan Or┼éa-Wysockiego.
  • Tadeusz Ko┼║lik ps. ÔÇ×CichyÔÇŁ – ┼╝o┼énierz NOW i AK Stalowa Wola
  • Jan Kajzer (senior) – ojciec ┼╝o┼énierzy AK Jana ps. ÔÇ×Wie┼╝aÔÇŁ i Zygmunta ps. ÔÇ×Ma┼éyÔÇŁ.

Po stworzeniu listy poleg┼éych i rozpoznaniu miejsc poch├│wk├│w, Komitet Ekshumacyjny wyst─ůpi┼é o pozwolenie na ekshumacj─Ö poleg┼éych. Ekshumacji dokonano na terenach obecnego p├│┼énocnego Podkarpacia gdzie polegli ┼╝o┼énierze, a tak┼╝e ekshumowani zostali ┼╝o┼énierze polegli w egzekucjach w Woli Zarczyckiej ko┼éo Sarzyny i w Pe┼ékiniach ko┼éo Jaros┼éawia. Ekshumowani zostali tak┼╝e pomordowani w kilku egzekucjach w Stalowej Woli. Wszystkich ekshumowanych pochowano w piwnicach Mauzoleum jeszcze przed uko┼äczeniem budowli.

Cmentarz Wojenny w Stalowej Woli

W styczniu 1948 roku gdy istnia┼éo ju┼╝ Mauzoleum, Komitet Budowy Mauzoleum zwr├│ci┼é si─Ö do departamentu Administracji Budowlanej Ministerstwa Odbudowy Rzeczypospolitej Polskiej z projektem zatwierdzenia ÔÇ×Cmentarza Wojennego w Stalowej WoliÔÇŁ. Celem tego by┼éo wyznaczenie terenu Mauzoleum i przyleg┼éych grob├│w jako miejsca wyodr─Öbnionego o szczeg├│lnym znaczeniu rangi wojskowej. Projekt Cmentarza Wojennego zatwierdzi┼éo Ministerstwo Odbudowy 28 stycznia 1948 roku.

Zatwierdzenie projektu ÔÇ×Cmentarza Wojennego w Stalowej WoliÔÇŁ przez Ministerstwo Odbudowy (fot. Muzeum Kedywu)

Okres stalinowskich represji w PRL

Cho─ç po 1945 roku w czasach ery stalinowskiej uda┼éo si─Ö uzyska─ç pozwolenie, rozpocz─ů─ç budow─Ö i doko┼äczy─ç Mauzoleum poleg┼éych ┼╝o┼énierzy konspiracji antyniemieckiej, to problemy z jego istnieniem mo┼╝na powiedzie─ç ci─ůgn─ů si─Ö po dzi┼Ť dzie┼ä. W powojennym okresie brutalnego stalinizmu stalowowolskie Mauzoleum znalaz┼éo si─Ö tak┼╝e obiektem prze┼Ťladowa┼ä komunistycznego aparatu bezpiecze┼ästwa. Oryginalny projekt architektoniczny in┼╝yniera Micha┼éa Panasa posiada┼é opr├│cz r├│┼╝nych patriotycznych element├│w, tr├│jwymiarow─ů wie┼╝─Ö stanowi─ůc─ů cztery krzy┼╝e.

Zdjęcie oryginalnego rysunku inżyniera Michała Panasa (fot. zbiory J. Kajzera, L. Tyrakowski)

Zamurowanie krzy┼╝y

W latach stalinowskich represji komuni┼Ťci zabronili doko┼äczy─ç reszty element├│w ozdobnych odwo┼éuj─ůcych si─Ö do polskiego patriotyzmu i nakazali zamurowa─ç tr├│jwymiarowy krzy┼╝ na wie┼╝y czego efekty wida─ç na zdj─Öciu poni┼╝ej.

Mauzoleum z zamurowanym krzy┼╝em, 1950 r. (zbiory Jana Kajzera „Wie┼╝y”)

Opr├│cz zamurowania tr├│jwymiarowego krzy┼╝a, komuni┼Ťci kazali ┼Ťci─ůgn─ů─ç pami─ůtkow─ů tablic─Ö, kt├│ra pocz─ůtkowo by┼éa zamontowana na budynku dyrekcji Zak┼éad├│w Po┼éudniowych, a kt├│r─ů po wybudowaniu Mauzoleum uroczy┼Ťcie zamontowano w Mauzoleum. Komuni┼Ťci uznali, ┼╝e ├│wczesna tablica by┼éa za bardzo religijna.

Po┼Ťwi─Öcenie oryginalnej tablicy Mauzoleum przez ks. J├│zefa Skoczy┼äskiego, kt├│ra zakazali komuni┼Ťci (fot. zbiory Jana Kajzera ÔÇ×Wie┼╝yÔÇŁ)

W czasie mrocznego komunizmu, utrwalacze komunistycznej w┼éadzy zakazali te┼╝ nazwania terenu wok├│┼é Mauzoleum ÔÇ×Cmentarzem WojennymÔÇŁ, kt├│re to uda┼éo si─Ö wcze┼Ťniej Komitetowi zatwierdzi─ç z Ministerstwem Odbudowy RP. Dopiero w 1981 roku, w czasach ÔÇ×lekkiej odwil┼╝yÔÇŁ dzi─Öki staraniom dzia┼éaczy NSZZ ÔÇ×Solidarno┼Ť─çÔÇŁ uda┼éo si─Ö przywr├│ci─ç krzy┼╝e na Mauzoleum, cho─ç niestety nie w oryginalnej wersji zamierzonej przez architekta i takiej jak by┼éy na Mauzoleum po jego otwarciu.

Lata współczesne

Po upadku komunizmu oryginalna tablica nigdy nie powr├│ci┼éa ju┼╝ na Mauzoleum, rzekomo zosta┼éa schowana przed komunistami i gdzie┼Ť zagin─Ö┼éa. Dopiero w latach 90-tych dzi─Öki staraniom stalowowolskich organizacji kombatanckich uda┼éo si─Ö stworzy─ç now─ů, uzupe┼énion─ů o nazwiska wszystkich poleg┼éych w latach 1939-1944 w Stalowej Woli. Autorem nowej tablicy by┼é mieszkaj─ůcy w├│wczas USA mistrz Andrzej Pity┼äski (zmar┼é w 2020 r.), kt├│ry ofiarowa┼é now─ů tablic─Ö oraz herb z polskim or┼éem jako dar dla poleg┼éych.

Rewitalizacja 2022

W tym roku minie 35 lat od upadku komunizmu i wci─ů┼╝ nie udaje si─Ö przywr├│ci─ç oryginalnego krzy┼╝a na wie┼╝y Mauzoleum w Stalowej Woli. Przez lata Fundacja KEDYW stara┼éa si─Ö i namawia┼éa Radnych Miasta Stalowej Woli by rozwa┼╝yli przywr├│cenie krzy┼╝y na wie┼╝y gdy b─Öd─ů prowadzone prace remontowe. Mimo licznych obietnic nie uda┼éo si─Ö tego do dzi┼Ť wykona─ç. W 2022 roku gdy przewodnicz─ůcy Rady Miejskiej Stanis┼éaw Sobieraj zg┼éosi┼é projekt rewitalizacji Mauzoleum pojawi┼éo si─Ö ┼Ťwiate┼éko w tunelu i wydawa┼éo si─Ö, ┼╝e wreszcie mo┼╝e uda si─Ö przywr├│ci─ç krzy┼╝e, postawi─ç tablice informacyjne i odgrodzi─ç teren Cmentarza Wojennego by podkre┼Ťli─ç jego znaczenie. Mimo przes┼éania przez Fundacj─Ö zdj─Ö─ç, oryginalnych projekt├│w oraz dokument├│w potwierdzaj─ůcych histori─Ö Mauzoleum do Pana przewodnicz─ůcego to sprawa sko┼äczy┼éa si─Ö jak zwykle. W 2022 roku w ramach ÔÇ×rewitalizacjiÔÇŁ pomalowana zosta┼éa elewacja ┼Ťwie┼╝─ů farb─ů i zrobiony zosta┼é na wie┼╝y daszek z now─ů rynn─ů. A przywr├│cenie oryginalnych krzy┼╝y na wie┼╝y, w┼éadze zn├│w nie uwzgl─Ödni┼éy!

Dzi┼Ť po wspomnianej rewitalizacji wychodz─ů ju┼╝ na wie┼╝y p─Ökni─Öcia na farbie, a krzy┼╝e jakby same prosz─ů si─Ö wci─ů┼╝ o ich ods┼éoni─Öcie. Czy nasze wsp├│┼éczesne, ┼╝yj─ůce w wolno┼Ťci pokolenie sta─ç na co┼Ť wi─Öcej ni┼╝ tak─ů bylejako┼Ť─ç, kt├│ra towarzyszy nam od PRL-u?

Wie┼╝a Mauzoleum wzbogacona o rynn─Ö w 2022 roku. (fot. Fundacja KEDYW)

Marek Wr├│blewski

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Dionizy Garbacz ÔÇ×Przechodniu, Pochyl Czo┼éaÔÇŁ.

┬ę COPYRIGHT 2016-2024. Wszelkie Prawa zastrze┼╝one. Kopiowanie tekst├│w, zdj─Ö─ç lub film├│w bez zgody zabronione!