prof. dr Zygmunt Wusatowski

12 lutego 1910 – 9 września 1969

Żołnierz Wojska Polskiego II RP
Współtwórca Polski Niepodległej – Okręg Przemysłowy krypt. „Centrum” (PN Obwód „C-VI” Stalowa Wola)
Żołnierz Związku Walki Zbrojnej (ZWZ Obwód Nisko-Stalowa Wola)
Żołnierz Armii Krajowej (AK Obwód Nisko-Stalowa Wola)

Profesor dr Zygmunt Wusatowski urodził się 12 lutego 1910 roku w Starym Sączu pod zaborem austro-węgierskim (obecnie woj. małopolskie). Był synem Zygmunta i Aleksandry z d. Jakubowska. Miał starszą siostrę Marię.

Końcem lat dwudziestych ukończył Gimnazjum im. Jana Kochanowskiego w Krakowie i odbył służbę w Wojsku Polskim w Szkole Podchorążych we Włodzimierzu Wołyńskim (Kresy Wschodnie).

W 1929 rozpoczął studia na Akademii Górniczej w Krakowie. W 1936 obronił pracę dotyczącą własności cieplnie ulepszonych stali sprężynowych. W czasie studiów rozpoczął aktywnie uprawiać sport m.in wioślarstwo, tenis, narciarstwo i turystykę górską. Narciarstwem i turystyką pasjonował się do końca życia.

Budował COP w Stalowej Woli

W 1937 roku Zygmunt Wusatowski jako młody inżynier rozpoczął pracę w biurze Zakładów Południowych na terenie Huty „Baildon” w Katowicach (woj. śląskie). Biuro ZP w Katowicach powstało w ramach projektu Centralnego Okręgu Przemysłowego. Po wybudowaniu biurowca Dyrekcji ZP w Stalowej Woli biuro przeniesione zostało na teren powstającego zakładu w Stalowej Woli (woj. lwowskie, obecnie woj. podkarpackie) z którym w 1938 roku do Stalowej Woli przybył do pracy Zygmunt Wusatowski. W ZP pracował przy budowie wydziałów przeróbki plastycznej. Jeszcze tego samego roku, po zajęciu przez Polskę Zaolzia (obecnie Czechy), Zygmunt chwilowo wyjechał do pracy w Trzyńcu, skąd tuż przed wybuchem II wojny światowej powrócił z powrotem do pracy w Zakładach Południowych w Stalowej Woli.

Wrzesień ’39

W sierpniu 1939 roku Zygmunt Wusatowski zmobilizowany został do służby w Wojsku Polskim II RP. Po niemieckiej agresji na Polskę walczył w kampanii wrześniowej w artylerii lekkiej. Po demobilizacji uniknął niewoli i w październiku 1939 roku powrócił do Stalowej Woli. Wówczas nie powrócił do pracy ZP.

Niemiecka okupacja

Po niemieckiej agresji na Polskę, Niemcy szybko pojawili się w Stalowej Woli aby zająć świeżo wybudowane i nowoczesne zakłady zbrojeniowe w Stalowej Woli. Wkrótce po rozpoczęciu okupacji, Niemcy przemianowali ZP na zakłady zbrojeniowe III Rzeszy i uruchomili początkowo pod nazwą „Hermann Göring Stahlwerke – Werk Stalowa Wola”, które później przemianowali raz jeszcze w „Stahlwerke Braunschweig GmbH – Werk Stalowa Wola”.

Polska Niepodległą (PN)  – Okręg Przemysłowy krypt. „Centrum”

Zygmunt Wusatowski po powrocie z kampanii wrześniowej powrócił do pracy w ZP pod niemieckim zarządem, i rozpoczął wraz z innymi inżynierami tworzyć pierwsze grupy antyniemieckiej konspiracji. Jego grupa od początku zajęła się aktywnym sabotażem produkowanych części i wkrótce włączona została do organizacji Polska Niepodległą (PN), która pod kryptonimem „Centrum” tworzyła ogólnopolską sieć okręgów sabotażowych w przemyśle. Komórka PN w Stalowej Woli była wówczas obwodem o numerze „C-VI” w strukturach Polski Niepodległej.

ZWZ-AK

Jeszcze w 1939 roku po powołaniu Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) struktury konspiracyjnej PN włączone zostały do ZWZ i następnie w 1942 roku finalnie zasiliły szeregi Armii Krajowej. Mimo włączenia do struktur AK stalowowolska komórka „Centrum” pozostała odrębną działalnością w ramach AK. Zygmunt Wusatowski pozostał żołnierzem tych struktur w Stalowej Woli do końca wojny z Niemcami. Tak wspominał prowadzony sabotaż na terenie okupowanych ZP w ramach konspiracji przemysłowej:

„Mieliśmy swoich ludzi w tokarni walców, z której wychodziły nieprawidłowo wytoczone walce, zwiększające w ten sposób ilości wybraków (…) Do najświetniejszych jednak akcji zaliczam dwie, a to: próby produkcji blach pancernych wykonywanych ze stali z pieców kwaśnych i zasadowych z pewnym oznaczeniem w gatunkach stali (po 10 wytopów z każdego rodzajów pieców). Próby te były robione równolegle w Stalowej Woli, Witkowicach i u Kruppa w Essen. Blachy wyprodukowane w Stalowej Woli okazały się najlepsze. Szczegółowa instrukcja technologiczna ze Stalowej Woli przekazana została do pozostałych z obowiązkiem ścisłego stosowania. Blachy jednak okazały się gorsze w tych zakładach. Przyczyna leżała w tym, że w czasie czyszczenia wsadu przy próbach w Stalowej Woli, numeracja wytopów została zmieniona. W ten sposób rzeczywiście dobra technologia została związana z innymi wytopami. Sprawdzenie technologii i błądzenie trwało przeszło pół roku. Najśmieszniejsze było to, że sami Niemcy pogłębiali sabotaż. Nasz szef inż. Grünwald, który dostał pochwałę i nagrodę za jakość blach; bronił w czasie trzykrotnego wyjazdu do Berlina swojej „fałszywej” technologii.” – wspominał po wojnie Zygmunt Wusatowski.

Okres PRL

W marcu 1945 roku Zygmunt Wustaowski wyjechał ze Stalowej Woli do Gliwic (woj. śląskie), gdzie uczestniczył w tworzeniu Hutniczego Instytutu Badawczego w Gliwicach. Tam pracował w latach 1945-1950 awansując do stanowiska kierownika wydziału metalurgicznego i następnie Zakładu, Obróbki Plastycznej. W 1949 roku uzyskał doktorat na Politechnice Śląskiej na podstawie pracy „Gniot, wydłużenie, roztłoczenie w procesie walcowania” i od 1958 roku pracował tam też jako profesor nadzwyczajny.

W latach 1950-1960 kierował Zakładem Walcowania i Kuźnictwa, wówczas pracował nad tworzeniem norm technicznych i badaniem wpływu odkształceń na strukturę i własności wyrobów. W tym czasie prowadził też prace badawcze w zakresie analizy warunków nagrzewania wsadów i usuwania zgorzeliny, naprężeń plastycznych i uplastyczniających oraz obliczeń nacisków walców, momentów walcowania i oddziaływania warunków kształtowania plastycznego, kalibrowania walców i modelowania procesów walcowania.

Naukowiec, autor i publicysta

Profesor Zygmunt Wustowski był autorem licznych publikacji w Polsce i za granicą jak: „Podstawy procesu walcowania” (1952), „Piece walcownicze i kuźnicze” (1954), „Podstawy walcowania” (1960), „Grundlagen der Walzen” (Leipzig 1963), „Osnowy prokatki mietalurgia” (Moskwa 1967), „Bazele laminǎrii” (Bukareszt 1972), „Fundamentals of Rolling” (Oxford 1979 i 2003).

Był także autorem ponad 200 artykułów na łamach fachowych czasopism polskich i zagranicznych. W 1968 roku w uznaniu zasług na polu walcownictwa otrzymał tytuł profesora zwyczajnego, bez przedkładania rozprawy habilitacyjnej.

Profesor Zygmunt Wusatowski współpracował z wieloma polskimi i zagranicznymi uczelniami i stowarzyszeniami technicznymi. Był członkiem Komitetu Metalurgii i Komitetu Budowy Maszyn PAN. Należał do zagranicznych towarzystw naukowych m.in. do „British Iron and Steel Institute” oraz „American Iron and Steel Institute”.

Odznaczenia

Profesor Zygmunt Wusatowski odznaczany był licznymi medalami i orderami, m.in. Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. W 1964 otrzymał, wraz z zespołem, nagrodę państwową II stopnia za intensyfikację procesu walcowania przez wdrożenie do praktyki hutniczej teoretycznych rozwiązań z zakresu kalibrowania i pomiarów.

Profesor Zygmunt Wusatowski był żonaty dwukrotnie i miał dwoje dzieci. Zmarł 9 września 1969 roku w wieku 59 lat. Spoczywa z drugą żoną Janiną (z d. Ciszewska) na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Gliwicach.

Cześć Jego Pamięci!

MW / MKDAK

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Andrzej J. Wójcik „Giganci Nauki – Zygmunt Wusatowski”, Dionizy Garbacz „Stalowa Wola 1937-1945”.

© 2016-2026 MKDAK. Wszelkie Prawa zastrzeżone. Kopiowanie tekstów, zdjęć lub filmów bez zgody zabronione!