Zgrupowanie oddziałów NZW przed bitwą w Kuryłówce (woj. podkarpackie), maj 1945 r. (fot. MKDAK)

W okresie okupacji niemieckiej na obszarze Rzeszowszczyzny (obecnie województwo podkarpackie) oraz południowej części dzisiejszego województwa lubelskiego działały liczne oddziały partyzanckie. Do największych należał wówczas oddział Narodowej Organizacji Wojskowej – Armii Krajowej (NOW-AK) dowodzony przez Franciszka Przysiężniaka ps. „Ojciec Jan”. W okresie największej aktywności oddział liczył około 300–350 żołnierzy i był stosunkowo dobrze uzbrojony.

W czerwcu 1944 roku, po udziale w bitwie na Porytowym Wzgórzu (operacja „Sturmwind I”), oddział został zawieszony decyzją dowództwa, bo w tym czasie zbliżył się wschodni front walk, w którym Armia Czerwona sukcesywnie wypierała wojska niemieckie ze wschodnich terenów Podkarpacia. Wraz z wejściem Sowietów rozpoczął się proces instalowania nowych struktur komunistycznej władzy, w tym organów bezpieczeństwa podporządkowanych Związkowi Sowieckiemu i przede wszystkim NKWD.

Działania NKWD koncentrowały się na likwidacji struktur polskiego podziemia niepodległościowego oraz identyfikacji osób mogących stanowić potencjalne zagrożenie dla nowego reżimu politycznego, który Sowieci instalowali w Polsce. W rezultacie wielu byłych żołnierzy konspiracji zostało aresztowanych, a część z nich wywieziono w głąb ZSRR. W tym czasie Sowieci formowali Ludowe Wojsko Polskie, do którego większa część żołnierzy była odsyłana przymusowo. Część poakowskiego podziemia wstępowała dobrowolnie, licząc na uniknięcie represji.

Powstanie struktur NZW

W styczniu 1945 roku, po rozwiązaniu Armii Krajowej przez gen. Leopolda Okulickiego, część struktur konspiracyjnych kontynuowała działalność. Komendant Okręgu Rzeszowskiego Narodowej Organizacji Wojskowej, Kazimierz Mirecki ps. „Żmuda”, wydał rozkaz pozostania w konspiracji i nieujawniania się wobec władz sowieckich.

W tym samym czasie prowadzone były rozmowy scaleniowe pomiędzy NOW a Narodowymi Siłami Zbrojnymi (NSZ). W ich wyniku część oddziałów została podporządkowana nowo tworzonej strukturze – Narodowemu Zjednoczeniu Wojskowemu (NZW), które miało kontynuować działalność konspiracyjną już w realiach nowej (sowieckiej) okupacji.

W kwietniu 1945 roku Franciszek Przysiężniak „Ojciec Jan” został mianowany komendantem oddziałów leśnych w Okręgu Rzeszów NZW i przyjął nowy pseudonim „Marek”. W nowych strukturach NZW znalazły się m.in. oddziały dowodzone przez Józefa Zadzierskiego „Wołyniaka”, Stanisława Pelczara „Majkę” oraz Tadeusza Gajdę „Tarzana”.

Bezpośrednie okoliczności bitwy

Istotnym czynnikiem wpływającym na rozwój wydarzeń były dezercje z jednostek LWP podporządkowanych nowej władzy. 23 kwietnia 1945 roku w Laszkach zdezerterowała szkoła podchorążych 2. Samodzielnego Batalionu Operacyjnego Wojsk Wewnętrznych, a 2 maja podobne zdarzenie miało miejsce w Biłgoraju (3. Samodzielny Batalion Operacyjny). Większość dezerterów zasiliła oddziały podziemia antykomunistycznego NZW.

W odpowiedzi NKWD rozpoczęło natychmiast działania operacyjne mające na celu odnalezienie i likwidację dezerterów. Ustalono, że część z nich przebywa w rejonie Kuryłówki (powiat leżajski). 5 maja 1945 roku doszło już do pierwszych starć pomiędzy oddziałami NZW a sowieckimi siłami NKWD.

Przebieg bitwy pod Kuryłówką

Decydujące starcie miało miejsce 6 maja 1945 roku. Rankiem oddziały NKWD zaatakowały Kuryłówkę od strony północnej. Pierwsze uderzenie zostało odparte przez jednostki dowodzone przez „Radwana” i „Wołyniaka”. Według dostępnych relacji straty NKWD w tym etapie walk wyniosły około 20 zabitych, co zmusiło je do chwilowego odwrotu.

Po kilku godzinach, około godziny 14.00, siły NKWD podjęły ponowny atak. Walki trwały kilka godzin i miały charakter intensywny. Po stronie polskiej walczyło około 150–170 żołnierzy NZW. Straty wyniosły 7 poległych. Straty NKWD są trudne do jednoznacznego ustalenia; w literaturze pojawiają się szacunki sięgające około 60–70 zabitych.

Bitwa pod Kuryłówką była największym starciem zbrojnym pomiędzy polskim podziemiem niepodległościowym a siłami NKWD w pierwszym okresie sowieckiej okupacji Polski.

Represje po bitwie

W odwecie za poniesione straty oddziały sowieckiej NKWD, wspomagane przez polskie służby komunistów, przeprowadziły 8 maja 1945 roku pacyfikację Kuryłówki. Według danych aparatu bezpieczeństwa spalonych zostało około 200 budynków mieszkalnych oraz liczne zabudowania gospodarcze. W wyniku działań zginęło co najmniej kilkunastu mieszkańców wsi.

Pamięć i upamiętnienie

Bitwa pod Kuryłówką pozostaje jednym z symboli oporu zbrojnego wobec powojennego systemu komunistycznego w Polsce. Każdego roku w miejscowości odbywają się uroczystości upamiętniające to wydarzenie, gromadzące mieszkańców regionu, przedstawicieli instytucji państwowych oraz organizacji społecznych.

81. Rocznica Bitwy Pod Kuryłówką

Jak co roku w Kuryłówce odbędą się uroczystości upamiętniające rocznicę bitwy. Więcej TUTAJ.

MW / MKDAK

© 2016-2026 MKDAK. Wszelkie Prawa zastrzeżone. Kopiowanie tekstów, zdjęć lub filmów bez zgody zabronione!

aktualizacja 6.5.26