16 grudnia 2006 r. zmar艂 w USA dr Eugeniusz 艁azowski – lekarz rozwadowskiej AK

漏Fundacja KEDYW

(fot. Fundacja KEDYW)

Dr Eugeniusz 艁azowski ps. „Leszcz”

ur. 23 grudnia 1913 r. – zm. 16 grudnia 2006 r.

呕o艂nierz Wojska Polskiego / wrzesie艅 ’39
呕o艂nierz i lekarz NOW i AK Rozwad贸w


Eugeniusz S艂awomir 艁azowski urodzi艂 si臋 23 grudnia 1913 r. w Cz臋stochowie. By艂 synem Kazimierza i Zofii z d. Wr贸blewskiej. Po odzyskaniu niepodleg艂o艣ci wyjecha艂 z rodzicami do Warszawy. By艂聽absolwentem Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Warszawie. W 1933 r. po uko艅czeniu gimnazjum wst膮pi艂 do Wojska Polskiego na kurs Szko艂y Podchor膮偶ych Sanitarnych. Jako 偶o艂nierz SPS studiowa艂 na koszt Wojska Polskiego na Uniwersytecie Warszawskim na wydziale lekarskim.

Wybuch II wojny

Wybuch II wojny 艣wiatowej zasta艂 go w trakcie zdawania egzamin贸w ko艅cowych na UW. We wrze艣niu 1939 r. bez przydzia艂u wojskowego przypadkowo trafi艂 do Batalionu KOP Buds艂aw, w kt贸rym dosta艂 rozkaz pe艂ni膰 s艂u偶b臋 medyczn膮 i jako podporucznik zosta艂 zmobilizowany i przydzielony do poci膮gu sanitarnego i wys艂any do szpitala w Brze艣ciu nad Bugiem. W Brze艣ciu uczestniczy艂 w ci臋偶kich walkach z Niemcami a nast臋pnie z Sowietami. Po kl臋sce jego oddzia艂贸w dosta艂 si臋 do sowieckiej niewoli, z kt贸rej uda艂o mu si臋 uciec i ewakuowa膰 si臋 z transportem sanitarnym na po艂udnie kraju, by w ko艅cu dotrze膰 do Stalowej Woli, gdzie mieszka艂a jego narzeczona Maria „Murka” To艂wi艅ska, c贸rka in偶. Ludwika To艂wi艅skiego – dyrektora naczelnego budowy Zak艂ad贸w Po艂udniowych Centralnego Okr臋gu Przemys艂owego (COP) w Stalowej Woli.

W listopadzie 1939 r. wzi膮艂 艣lub z Mari膮 To艂wi艅sk膮 w ko艣ciele M.B Szkaplerznej przy rozwadowskim Rynku i wr贸ci艂 do Warszawy, aby tam ko艅czy膰 ostatnie egzaminy. W styczniu 1940 r. otrzyma艂 dyplom lekarza. W Warszawie zosta艂 kolejny raz aresztowany, tym razem przez niemieckie Gestapo, ale jak i poprzedniego razu udaje si臋 jemu wydosta膰 z aresztu. W 1941 r. wraz z 偶on膮 decyduj膮 si臋 wr贸ci膰 do Stalowej Woli by tam przeczeka膰 wojn臋. Po przybyciu do Stalowej Woli dostaje propozycj臋 od ksi臋偶nej Anny Lubomirskiej by pracowa膰 w zorganizowanym przez ni膮 Polskim Czerwonym Krzy偶u. Po przyj臋ciu propozycji zacz膮艂 prac臋 dla ksi臋偶nej Lubomirskiej w PCK i wkr贸tce otworzy艂 w艂asny gabinet PCK przy rozwadowskim Rynku, kt贸ry prowadzi艂 prawie do ko艅ca niemieckiej okupacji Rozwadowa.

Praca konspiracyjna

Od samego przyjazdu do Rozwadowa dzia艂a艂 w rozwadowskim oddziale Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW), do kt贸rej zosta艂 wprowadzony przez ksi臋偶n膮 Lubomirsk膮. Po scaleniu NOW z Armi膮 Krajow膮 wspomaga艂 i leczy艂 偶o艂nierzy i partyzant贸w obwodu Nisko-Stalowa Wola AK. 18 maja 1944 r. po walce rozwadowskiego Kedywu z Gestapo w jego tajnej siedzibie na tzw. „G贸rce鈥, zosta艂 wezwany do rannego 偶o艂nierza Kedywu Zygmunta Kajzera ps. „Ma艂y鈥, kt贸ry zosta艂 w贸wczas postrzelony podczas walki. Kajzer prze偶y艂. Jako lekarz AK wspomaga艂 nie tylko medycznie, zdekonspirowanym akowcom zagro偶onym aresztowaniem pomaga艂 w znalezieniu bezpiecznej kryj贸wki. Cz臋sto udawa艂 si臋 z pomoc膮 za San by pomaga膰 partyzantom zasa艅skiego oddzia艂u NOW-AK „Ojca Jana” Franciszka Przysi臋偶niaka.


Ostatni rozkaz w AK: Dr. 艁azowski odbija „Cichociemnego” z r膮k Sowiet贸w


Tajna dywersja lekarzy

Na pocz膮tku wojny jego znajomy, dr Stanis艂aw Matulewicz, odkry艂, 偶e zaszczepienie osoby niegro藕n膮 bakteri膮 Proteus OX19 daje podczas test贸w wyniki identyczne jak przy zaka偶eniu tyfusem plamistym, nie powoduj膮c u pacjenta choroby. Nie m贸wi膮c nikomu o tym odkryciu, obaj lekarze postanowili podj膮膰 tajna dywersj臋 u偶ywaj膮c do tego odkrycia dr Matulewicza. Wkr贸tce obaj lekarze zacz臋li szczepi膰 swoich pacjent贸w niegro藕n膮 bakteri膮 i wysy艂a膰 pr贸bki krwi do niemieckich laboratori贸w. W efekcie Niemcy og艂osili okolice Rozwadowa (dzisiejszej Stalowej Woli) terenem obj臋tym zaraz膮, a niemieccy obywatele w po艣piechu ewakuowali si臋 z zagro偶onego epidemi膮 obszaru. Dzi臋ki temu zabiegowi drastycznie zmala艂y wyw贸zki ludno艣ci na roboty i do oboz贸w koncentracyjnych z tego regionu. Aby unikn膮膰 dekonspiracji 艁azowski i Matulewicz ukryli fakt ca艂kowitej nieszkodliwo艣ci bakterii OX19 tak偶e przed samymi pacjentami.

Mimo, 偶e dr 艁azowski 艣cis艂e kontrolowa艂 „sztuczn膮 epidemi臋” fa艂szuj膮c z rozwag膮 dane w raportach, a przy tym powoli zawy偶aj膮c ilo艣膰 zu偶ytych lek贸w zwalczaj膮cych tyfus, to i tak Niemcy nabrali z czasem podejrze艅 wobec polskich lekarzy gdy偶 艣miertelno艣膰 na obszarze obj臋tym epidemi膮 nie wzrasta艂a.

Pod koniec 1943 roku do Rozwadowa przyby艂a komisja kontrolna z艂o偶ona z niemieckiego lekarza i jego dw贸ch praktykant贸w, kt贸ra mia艂a rozstrzygn膮膰 o prawdziwo艣ci epidemii. W zwi膮zku z wizyt膮 dr 艁azowski postanowi艂 „ugo艣ci膰” niemieckich przybysz贸w. W zorganizowanej uczcie uda艂o si臋 upi膰 lekarza, a jego praktykant贸w zaprowadzono do os贸b faktycznie choruj膮cych na tyfusa plamistego. Polska go艣cinno艣膰 podzia艂a艂a i ostatecznie zapobieg艂a przysz艂ym niemieckim kontrolom.

Dekonspiracja i ucieczka

W lipcu 1944 r. Niemcy dowiedzieli si臋, 偶e dr Lazowski wspomaga partyzant贸w, o tym fakcie zosta艂 ostrze偶ony przez volksdeutcha ze stalowowolskiej Gestapo, kt贸ry jak m贸wi艂 艁azowski wyczuwaj膮c niemieck膮 kl臋sk臋 liczy艂, 偶e mo偶e gdy przyjdzie by膰 rozliczonym za swoje zbrodnie to dr 艁azowski po艣wiadczy za jego dobre sprawowanie. W pospiechu w gabinecie doktora volksdeutch o艣wiadczy艂, 偶e b臋dzie zlikwidowany osobi艣cie przez kata Stalowej Woli gestapowca Rudolfa Zimmermanna. Eugeniusz 艁azowski po otrzymaniu tego ostrze偶enia, tak jak sta艂 z艂apa艂 偶on臋 i male艅k膮 c贸rk臋 Aleksandr臋 i zbiegli z Rozwadowa. Przez chwil臋 mieszkali u te艣ci贸w w Stalowej Woli, nast臋pnie w Rudniku nad Sanem i po nied艂ugim czasie wyjechali do zdewastowanej Warszawy gdzie wci膮偶 przebywali rodzice dra 艁azowskiego. W 1945 r. w Warszawie podj膮艂 prac臋 w Klinice Akademii Medycznej oraz w Instytucie Matki i Dziecka.

Emigracja

W 1958 r. wyjecha艂 z rodzin膮 do USA jako stypendysta Fundacji Rockefellera. W USA zosta艂 profesorem pediatrii na Uniwersytecie Stanowym w Illinois. W latach 80. przeszed艂 na emerytur臋 i zamieszka艂 w stanie Oregon. By艂 autorem ponad stu prac naukowych w j臋zyku polskim i angielskim oraz wydanej w j臋zyku polskim i angielskim ksi膮偶ki pt. „Prywatna wojna. Wspomnienia lekarza-偶o艂nierza 1933-1944”, na podstawie kt贸rej ameryka艅ski producent nakr臋ci艂 w USA film dokumentalny pt. „A Private War”. Niestety film do dzi艣 z nieznanych powod贸w nie doczeka艂 si臋 swojej premiery.

dr Eugeniusz Matulewicz i dr Stanislaw Matulewicz (fot. Maria Rehorowska)

Pierwsze spotkanie po wojnie w Rozwadowie

W 2000 r. dr 艁azowski oraz dr Matulewicz odwiedzili Stalow膮 Wol臋 po raz pierwszy od czas贸w II wojny. Przyjechali w贸wczas z ekip膮 filmow膮 i ameryka艅skim producentem Ryanem Banks. Podczas wizyty kr臋cone by艂y zdj臋cia do wspomnianego filmu „A Private War”. By艂a to pierwsza wizyta dra 艁azowskiego od czasu okupacji i jego jedyna. Zmar艂 16 grudnia 2006 r. w USA w Eugene, w stanie Oregon. Tam te偶 zosta艂 pochowany.

Upami臋tnienie lekarzy bohater贸w

W czerwcu 2016 r. w Stalowej Woli zosta艂 ods艂oni臋ty przez w艂adze miasta na rozwadowskim rynku pomnik ku czci lekarzom bohaterom.

Pomnik lekarzy Eugeniusza 艁azowskiego i Stanis艂awa Matulewicza w Stalowej Woli – Rozwadowie. (fot. stalowemiasto.pl)

Powstaje kolejny film o lekarzach bohaterach

W pa藕dzierniku 2017 r. rozpocz臋艂y si臋 zdj臋cia do mi臋dzynarodowej produkcji filmowej koprodukcji polsko-francuskiej o lekarzach bohaterach o roboczym tytule „Polski Schindler”. Premier臋 filmu przewidziano na pocz膮tek 2019 r.

MW/Fundacja KEDYW

Bibliografia: Archiwum Muzuem Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Eugeniusz 艁azowski „Prywatna wojna”, Maria Rehorowska „Rozwad贸w nad Sanem i Charzewice w konspiracji antyniemieckiej i antysowieckiej”, Film Miko艂aj Fo艂ta.

Dodaj komentarz

Tw贸j adres email nie zostanie opublikowany. Pola, kt贸rych wype艂nienie jest wymagane, s膮 oznaczone symbolem *