Pami臋膰 o lipcu 1943 (Pacyfikacji p贸艂nocnego Podkarpacia)

P艂on膮ce domy w Majdanie Golcza艅skim podczas pacyfikacji w lipcu 1943 r. (fot. Tomasz Sagan)

W pa藕dzierniku 2017 r. prezydent Andrzej Duda podpisa艂 ustaw臋, kt贸ra ustanowi艂a 12 lipca 艣wi臋tem narodowym. Jest to Dzie艅 Walki i M臋cze艅stwa Wsi Polskiej. Ustawa zosta艂a przyj臋ta przez Sejm pod koniec wrze艣nia 2017 r. jednog艂o艣nie. Oddaje ona cze艣膰 i ho艂d mieszka艅com wsi, za ich patriotyczn膮 postaw臋 w czasie II wojny 艣wiatowej.

12 lipca nawi膮zuje do mordu, jakiego Niemcy dokonali na mieszka艅cach 艣wi臋tokrzyskiej wsi Michni贸w 12 i 13 lipca 1943 r. Odwo艂uje si臋 r贸wnie偶 do masowych mord贸w 11 lipca 1943 roku dokonanych przez Ukrai艅c贸w z UPA na mieszka艅cach polskich wsi na Wo艂yniu. Lipiec 1943 roku by艂 r贸wnie偶 tragiczny dla naszego regionu (P贸艂nocnego Podkarpacia).

Mordowanie Zasania

Lipiec 1943 roku zawis艂 czarn膮 chmur膮 nad Zasaniem (powiat Ni偶a艅ski, w贸wczas woj. Lwowskie, dzi艣 Podkarpackie przyp. red.). 艢mier膰 spad艂a na wsie po艂o偶one w lesie i przy jego brzegach. Pierwsza wielka niemiecka akcja pacyfikacyjna nosi艂a kryptonim 鈥濿erwolf鈥 (Wilko艂ak) i trwa艂a od 27 czerwca do 11 lipca 1943 roku. Przeprowadzono j膮 g艂贸wnie pu艂kami ze 154. i 174. rezerwowych dywizji Wehrmachtu, a akcj膮 dowodzi艂 bezpo艣rednio dow贸dca policji porz膮dkowej w Generalnym Gubernatorstwie gen. policji Herbert Becker. Zamierzeniem Niemc贸w by艂o zniszczenie partyzantki, kt贸ra ze wzgl臋du na wielkie po艂acie las贸w mia艂a sprzyjaj膮ce warunki do dzia艂ania. Ponadto sz艂o o wy艂apanie i wywiezienie na roboty do Rzeszy kilkudziesi臋ciu tysi臋cy ludzi.

Pacyfikacja by艂a okrutna. We wsiach mordowano niewinnych ludzi, zw艂aszcza uciekaj膮cych przed niemieck膮 ob艂aw膮 i skrywaj膮cych si臋 w lesie i domostwach. Pacyfikacja na ni偶a艅skim Zasaniu zacz臋艂a si臋 9 lipca 1943 roku i trwa艂a kilka dni. Tego dnia 偶o艂nierze Wehrmachtu z udzia艂em esesman贸w spacyfikowali Jarocin. Gdy tylko przybyli do wsi, wyp臋dzili ludno艣膰 z dom贸w na plac przed ko艣cio艂em, morduj膮c w tym czasie 22 m臋偶czyzn. Od kul zgin臋li w贸wczas: Ignacy Bielak, Kazimierz 艁opacki, Marcin Cie艣la, Zygmunt Gajewski, Walenty Karkut, Stanis艂aw Kie艂b, Antoni Lech, Marcin 艁yda, J贸zef Ma艂ys, Andrzej Nalepa, J贸zef Ostrowski, Marian Ostrowski, Jan Piku艂a, W艂adys艂aw Piku艂a, Franciszek Piotrowski, Andrzej Piskorski, Jan Romaniak, Ludwik R贸偶a艅ski, Antoni Szabat, Stanis艂aw 艢lusarczyk, J贸zef W臋gli艅ski, Karol Wo艂oszyn. Przed ko艣cio艂em Niemcy dokonali selekcji, spo艣r贸d sp臋dzonych wybrali 60 m臋偶czyzn w 艣rednim wieku, kt贸rzy nadawali si臋 do rob贸t w Niemczech. Pieszo pognali ich do obozu w Budzyniu ko艂o Kra艣nika, sk膮d po kilku dniach oko艂o 50 os贸b wywieziono na przymusowe roboty do Niemiec, a u艂omnych zastrzelono. Niekt贸rzy znale藕li si臋 w obozie koncentracyjnym, sk膮d ju偶 nie powr贸cili. Z oboz贸w nie powr贸cili: Stanis艂aw Czerepak, J贸zef Herdzik, Piotr 艁yda, Albin Oleksak, J贸zef Ostrowski, Walenty T臋cza, Franciszek Zawi艂o. Okaza艂o si臋, 偶e przyczyn膮 pacyfikacji by艂o oskar偶enie o wsp贸艂prac臋 z partyzantami.

Palono domostwa i ludzi

W tym samym czasie co Jarocin, Niemcy okr膮偶yli Majdan Golcza艅ski, Mostki, Golce i Domostaw臋 oraz kilka mniejszych miejscowo艣ci. Uznali, 偶e pal膮c domostwa, zabijaj膮c mieszka艅c贸w, innych zsy艂aj膮c do oboz贸w oraz porywaj膮c ludzi na roboty do Rzeszy, pozbawi膮 oparcia dzia艂aj膮c膮 na tym terenie partyzantk臋. Z ludno艣ci膮 post臋powali z wyj膮tkowym okrucie艅stwem. Palono domy, zabudowania gospodarcze, a niejednokrotnie ludzi bez wyj膮tku czy to dzieci, kobiety czy m臋偶czy藕ni. W Majdanie Golcza艅skim spalono 27 os贸b i kilkadziesi膮t zabudowa艅. T臋 straszn膮 艣mier膰 ponie艣li: Aniela Podpora i jej dwoje dzieci Zofia i Maria, Leokadia Oleksak, Maria Grzebieniak i jej dziecko, Aniela Pier贸g i jej dziecko, Paulina T臋cza, Edward T臋cza, J贸zef T臋cza, Katarzyna Szkutnik, Franciszka Szkutnik, Kazimierz Szkutnik, Maria Szkutnik, Tekla Kwa艣nik, Salomea Kwa艣nik, Piotr Kwa艣nik, Bronis艂awa Kwa艣nik i jej czworo dzieci 鈥 Anna, Emilia, Krystyna i Julia, Franciszek Smutek, Jan Siembida, Jan 艁ach, Jan Szwaja, Maria Jasie艅ko. Niemcy rozstrzelali w tym samym dniu dziesi臋膰 os贸b. Zgin臋li od kul: Maria 艁ach, Jan 艁ach, J贸zef Dworak, J贸zef 艁ebko, Tomasz Szabat, Antoni Czuchajda, J贸zef Kruk, Marcin Ostalski, Miko艂aj Pier艣cionek, Mazurek. Cz臋艣膰 mieszka艅c贸w Majdanu Golcza艅skiego zabrano na roboty do Niemiec, innych za艣 umieszczono w obozach, w kt贸rych o艣miu zmar艂o. Z obozu nie wr贸cili: Antoni Naw贸j, J贸zef 艢nieg, Jan Wojty艂o, Tomasz Olsz贸wka, Walenty Czerepak, Tomasz Granowicz, Ignacy Wolanin i J贸zef Czuchajda. Nie oszcz臋dzono Mostk贸w, niewielkiej wsi le偶膮cej w艣r贸d las贸w. Spalono tu ponad pi臋膰dziesi膮t gospodarstw, w p艂omieniach zgin臋艂a cz臋艣膰 mieszka艅c贸w. Niekt贸rzy padli od kul przy swoich domach. Niemcy podejrzewali ludno艣膰 Mostk贸w o sprzyjanie i pomoc partyzantce. W czasie pacyfikacji 9 lipca 1943 r. stracili 偶ycie: Agnieszka Chudy, Micha艂 Flis, Adolf Grz臋艣ko, Wojciech Siembida, Franciszek Habuda, Bronis艂aw Je偶, Ludwik Je偶, Franciszek Krawiec, Jan Kudyba, Jan Kara艣, Tomasz Ma艂ys, Stanis艂aw Maziarz, Stanis艂aw Maziarz s. Leona, Marcin Maziarz, J贸zef Milczek, Micha艂 Oleksak, Miko艂aj Pac, Stanis艂aw Paw艂owski, Albin Podpora, Antoni Podpora, Edward Podpora, Wojciech Podpora, Antoni Pow臋ska, Antoni Serafin, Stanis艂aw Soja, Piotr Szewczyk, Andrzej Wilk, Micha艂 呕aba.

W pobli偶u Jarocina le偶a艂a niewielka wie艣 鈥 Szyperki. 10 lipca t臋 wie艣 spacyfikowano, cho膰 nie na tak膮 skal臋 jak Majdan Golcza艅ski czy Mostki. Spalono r贸wnie偶 kilka zabudowa艅, 10 os贸b zabrano do Budzynia, gdzie Jan Martyniuk zosta艂 zamordowany. Mieszka艅cy Szyperek: Franciszek Gumiela, Stanis艂aw Gumiela, Kazimierz Oleksak, Micha艂 Siembida, Karol Wo艂oszyn, Aleksandra Ma艂ys, Filip Martyna zostali zastrzeleni na miejscu. Tego samego dnia Niemcy pacyfikowali Zdziary. Wyp臋dzali m臋偶czyzn z dom贸w, oko艂o 30 zgromadzili w szkole, a nast臋pnie wywie藕li do obozu. Na miejscu zosta艂 zabity Florian Ma艣lach, w obozie zgin臋li: Piotr Mulawka, Wojciech S艂omiany i Walenty Walczak.

Dwa dni pacyfikacji

W pacyfikacyjnym kordonie 9 i 10 lipca znajdowa艂y si臋 Kurzyna i Golce. Rano 10 lipca oddzia艂y Wehrmachtu i SS okr膮偶y艂y Kurzyn臋 Ma艂膮, Kurzyn臋 艢redni膮 i Wielk膮 oraz pobliskie Golce. Z tych wsi 50 ludzi wywieziono do Budzynia, potem wi臋kszo艣膰 trafi艂a na roboty w Niemczech. Czterej mieszka艅cy Kurzyny: Marcin Pachla, Jan Rusinek, Antoni Penc i Marcin Gutka zostali zamordowani na Majdanku. W Kurzynie Ma艂ej spalono 偶ywcem Stanis艂aw臋 Garbacz, zastrzelono Wojciecha Torb臋; w Kurzynie 艢redniej zabito Jana Hanka, J贸zefa G艂aza, w Kurzynie Wielkiej zgin臋艂a rodzina: Piotr Bie艅ko, jego 偶ona Helena i syn Jan. W wyniku pacyfikacji z kurzy艅skiej parafii zgin臋li r贸wnie偶 J贸zef Garbacz, Wojciech Gutka, Jan Koza i J贸zef Siembida. Niemcy spalili kilka zabudowa艅.

Dla Golc贸w ten dzie艅 by艂 szczeg贸lnie okrutny. Niemcy spalili sze艣膰 dom贸w, w ogniu zgin臋艂o kilka os贸b. Zosta艂a zamordowana ca艂a rodzina Bie艅k贸w; ojciec Bronis艂aw, 偶ona Barbara i troje dzieci Cecylia, Jan i Helena. We wsi zgin臋li Jan Szcz臋szek, Marian Oleksak, Franciszek G艂az i jego syn Jan, Stanis艂aw Bie艅ko, Adam Olsz贸wka, Paulina Olsz贸wka, Weronika Cudzi艂o i jej jednomiesi臋czne dziecko 鈥 Helena, Stanis艂aw Karkut, J贸zef Ostrowski, Jan Ostrowski, Jan Siembida, Roman Garbacz, Jan Cudzi艂o, Helena Ostrowska, J贸zef Cudzi艂o, Stanis艂aw D膮browski, Hieronim Siembida.

Z przysi贸艂k贸w gromady Mostki 鈥 Jerze, Deputaty i Sokale Niemcy wymordowali pi臋tna艣cie os贸b. Zabili w贸wczas Marcina Bielaka, jego 偶on臋 鈥 Aniel臋 i dzieci 鈥 Micha艂a, Antoniego oraz s艂u偶膮c膮 Magdalen臋 Przytu艂臋, Micha艂a Chudego, Helen臋 Chudy, Katarzyn臋 Je偶, Paulin臋 Je偶, W艂adys艂awa Je偶a, Ludwika Flisa, Macieja Wo艂oszyna, W艂adys艂awa Serafina, Micha艂a Tryk臋, Walentego Paw艂owskiego.

Przez dwa dni 9 i 10 lipca pacyfikowano Katy i Domostaw臋. W pierwszym dniu w Katach zastrzelono Stanis艂awa Jachima i Stanis艂awa Szcz臋bar臋, spalono tak偶e kilka zabudowa艅. W drugim za艣 policja niemiecka i 偶o艂nierze Wehrmachtu zastrzelili Antoniego Kuty艂臋, Grzegorza Kuty艂臋, Jana Kuty艂臋, Katarzyn臋 Kuty艂臋, Stanis艂awa Kuty艂臋, Tomasza Kuty艂臋 i Adama Mula. W czasie pacyfikacji wsi Niemcy natrafili na ukrywaj膮cych si臋 呕yd贸w, kt贸rych na miejscu zabili. Zgin臋li w贸wczas: Kreindla Graff, Maria Graff, Ryfka Graff, Chim Habler, Gitla Habler. W tym samym czasie Niemcy w Jastkowicach zat艂ukli pa艂ami, a nast臋pnie powiesili 呕yda Josefa Szlamk臋. W Domostawie zastrzeleni zostali: Roman Bury, Stanis艂aw Cicho艅, Mateusz Cie艣la, Wojciech G艂uszak, Franciszek Kubasiewicz, Jan Marcinek, Jan Pale艅, Antoni Siembida.

W Zarzeczu inaczej

Inaczej wygl膮da艂a pacyfikacja Zarzecza. Oto opis jednego ze 艣wiadk贸w pacyfikacji 鈥 J贸zefa M艂ynarskiego z Zarzecza: W Zarzeczu Niemcy wy艂apywali wszystkich m臋偶czyzn od 16 roku 偶ycia. Punkt zborny znajdowa艂 si臋 w pobli偶u szko艂y. Zebrano nas oko艂o 170 os贸b. Starszych po sze艣膰dziesi膮tce wypu艣cili, puszczono te偶 so艂tysa. Pozosta艂ych ustawiono czw贸rkami i poprowadzono do przysi贸艂ka Kudelki. Tu nas zatrzymano i wtedy zastanawiali艣my si臋 czy b臋d膮 nas rozstrzeliwa膰. Trzymali nas kilka godzin w wyrobisku po piasku, a偶 wreszcie przyjecha艂 umundurowany jaki艣 niemiecki dygnitarz, kaza艂 nam wsta膰 i poprowadzono nas z powrotem do Zarzecza. (鈥) Za艂adowano nas na samochody, po pi臋膰dziesi臋ciu na ka偶dym wozie i powieziono do Budzynia ko艂o Kra艣nika. Za Mordowni膮 zbieg艂 jeden z zatrzymanych, nauczyciel z Maziarskich Krzak贸w. Strzelali za nim, ale go nie trafili. Zosta艂o nas 156. Przykryto plandekami tak, 偶e ledwie powietrze si臋 dostawa艂o. A by艂o gor膮co. Niech kt贸ry pr贸bowa艂 wychyn膮膰 na zewn膮trz, zaraz niemiecki konwojent bi艂 na odlew kolb膮 karabinu. W Budzyniu by艂o nas oko艂o 5 tysi臋cy. Polski Komitet Opieku艅czy z Lublina organizowa艂 dla nas pomoc 偶ywno艣ciow膮. G艂贸wnie dostawali艣my chleb i zup臋, a od rodzin paczki. Czasem te偶 by艂y paczki z PKO. Do ich rozdzia艂u wytypowano ksi臋偶y, bo im najbardziej ufali艣my. Wcze艣niej w hali, w kt贸rej nas zgromadzono, przebywali 呕ydzi, co by艂o 艂atwo rozpozna膰 po napisach, jakie widzieli艣my na 艣cianach. Co si臋 z nimi sta艂o, nie mieli艣my poj臋cia. Z pocz膮tku Niemcy pilnowali ca艂膮 hal臋 na zewn膮trz, p贸藕niej z karabinem maszynowym by艂o dw贸ch Niemc贸w w hali. Wyj艣cie na dw贸r za w艂asn膮 potrzeb膮 odbywa艂o si臋 prawie na komend臋. Przy wychodzeniu przewa偶nie bito nas i kopano. To samo zdarza艂o si臋, gdy siedzieli艣my w latrynie. Wreszcie nasta艂 czas s膮du wojennego. Ka偶dego przes艂uchiwano. 鈥濿idzia艂e艣 bandyt贸w?鈥 鈥濶ie鈥. 鈥濻am jeste艣 bandyt膮鈥. 鈥濶ie鈥 鈥濸oka偶 r臋ce!鈥 Tych, co mieli g艂adkie d艂onie, kierowano do k膮ta, a o spracowanych kierowano do innej grupy. Potem przyjecha艂 lekarz, kazano si臋 rozebra膰 do naga. Wtedy odbywa艂o si臋 badanie kwalifikacyjne. Lekarz znakomicie m贸wi艂 po polsku. Kt贸ry艣 kulawy zacz膮艂 protestowa膰, 偶e on do roboty si臋 nie nadaje. Ten lekarz powiedzia艂, 偶eby dzi臋kowa艂 Bogu, 偶e st膮d go zabieraj膮. Arbeitsamt z Lublina wzi膮艂 nas pod kuratel臋. Przewieziono nas, zakwalifikowanych, do Lublina, tam nakarmiono kasz膮 i kaw膮, a po paru godzinach wys艂ano poci膮giem przez Warszaw臋 do Schneidem眉hle, czyli do Pi艂y. Tam by艂 pierwszy przystanek, mogli艣my wyj艣膰 za w艂asn膮 potrzeb膮, ale ca艂y czas Niemcy czuwali z broni膮 gotow膮 do strza艂u. Wiem, 偶e cz臋艣膰 ludzi z Budzynia, g艂贸wnie starszych, wysy艂ano do Zwierzy艅ca i tam ich wyko艅czyli. Z Zarzecza ze Zwierzy艅ca nie wr贸cili: Kasper M艂ynarski 鈥 zastrzelony, J贸zef Maziarz zosta艂 zamordowany jeszcze w Budzyniu. W Zwierzy艅cu z naszej parafii zastrzelono jeszcze Antoniego Maziarza. (鈥) Kilka os贸b wr贸ci艂o z Budzynia, np. nauczyciel z Zarzecza 鈥 Jakub Baranowski. Z Budzynia wywo偶ono te偶 ludzi do Majdanka. Du偶膮 grup臋 wys艂ano do fabryki pocisk贸w rakietowych do Peenem眉nde. Tam si臋 i ja dosta艂em.

Dla tych, co znale藕li si臋 w Peenem眉nde, los nie by艂 艂askawy, poniewa偶 w nocy z 17 na 18 sierpnia 1943 roku alianci zbombardowali fabryk臋 i baraki, w kt贸rych mieszkali przymusowi robotnicy. Z Zarzecza w贸wczas zgin臋li od bomb: J贸zef Szoja, Antoni Sroka, Antoni Szkutnik, Jan Szkutnik, J贸zef Szkutnik, Antoni Byra, Walenty 艢wieca, Micha艂 Maziarz, Wojciech Maziarz, Stanis艂aw Trzuskot, J贸zef Piekut, Jan Maziarz, Jan Wo艂oszyn, Antoni Szkutnik. Rany odnie艣li: Julian Cz艂onka i Julian Sroka. Ca艂o wyszed艂 J贸zef M艂ynarski. Pacyfikacja w Zarzeczu i Hucie Der臋gowskiej odbywa艂a si臋 10 lipca 1943 r. Na miejscu w Hucie Der臋gowskiej Niemcy zastrzelili Jana Dziechciarza, Franciszka Piekuta, J贸zefa Pa艂k臋, Wojciecha Rzujca i Stanis艂awa Sieka, a w Zarzeczu zgin臋li: Micha艂 Ostrowski, Wawrzyniec Szoja, Antoni Maziarz, Jan Dudzic i Wojciech S艂ota.

Najmniej ofiar ponios艂y rejony Zasania po艂o偶one przy samym Sanie. Z Bielin, Ulanowa, W贸lki Tanewskiej, Jastkowic, Pysznicy Niemcy porywali ludzi i wywozili ich na roboty. Cz臋艣膰 bra艅c贸w zwolniono, g艂贸wnie z parafii ulanowskiej, a tak偶e ksi臋偶y m.in. W艂adys艂awa Szubarg臋 z Pysznicy, Adama Iwi艅skiego z Domostawy i Ludwika Kordyla z Jastkowic za wstawiennictwem kurii lubelskiej. W W贸lce Tanewskiej 10 lipca Niemcy zabili Jana B膮ka. Z tej wsi wzi臋ty do obozu Boles艂aw Maziarz zmar艂 na stacji kolejowej w Lublinie. Z Jastkowic w czasie niemieckiej ob艂awy zgin膮艂 Kazimierz Nalepa.

Z parafii jastkowickiej zabrano do Budzynia prawie 200 os贸b, gdzie na miejscu w obozie zostali zastrzeleni: J贸zef S臋k i Stanis艂aw Pelic. Z rob贸t w Niemczech nie wr贸cili: J贸zef Do艂owy, Jan Lig臋za, Micha艂 Ozga, Pawe艂 Dziuba, Andrzej Ludian. Natomiast zwolniony z obozu w Zwierzy艅cu Wincenty Kusiowski zgin膮艂 w Lipie w czasie powrotu do domu. Zosta艂 zastrzelony przez Niemc贸w wraz z trzema towarzyszami drogi z Pysznicy: Antonim Sudo艂em, Miko艂ajem 艁opaciuchem i Kapu艣ci艅skim. Tylko z rejonu Domostawy, Jarocina, Kurzyny, Pysznicy, Jastkowic, Zarzecza, Ulanowa Niemcy zabrali na roboty do Rzeszy prawie tysi膮c ludzi.

Kiedy艣 na centralnym placu w Nisku sta艂 pomnik zwyci臋stwa, na kt贸rym m.in. umieszczono nazwy spacyfikowanych wsi Zasania. Dzi艣 tych napis贸w nie ma, zgas艂a pami臋膰 o ofiarach lipcowej pacyfikacji. W Nisku pomnik zwyci臋stwa zamieniono na pomnik wdzi臋czno艣ci z og贸lnikowym napisem: Synom i c贸rkom Ziemi Ni偶a艅skiej poleg艂ym i pomordowanym w walce o niepodleg艂o艣膰 w latach 1939-1956 z wielk膮 czci膮. Rodacy. O spacyfikowanych wsiach ni偶a艅skiego Zasania nie ma s艂owa.

Dionizy Garbacz

zr贸d艂o: Dionizy Garbacz / Tygodnik SZTAFETA

漏 COPYRIGHT 2016-2019 Fundacja KEDYW. Wszelkie Prawa zastrze偶one. Kopiowanie tekst贸w, zdj臋膰 lub film贸w bez zgody Fundacji KEDYW zabronione!


Pierwsze w Polsce Muzeum Kedywu – elitarnego pionu dywersyjnego Armii Krajowej powstaje z inicjatywy Fundacji KEDYW. Nasza dzia艂alno艣膰 opiera si臋 na wolontariacie i darowiznach ludzi dobrej woli. Bez twojego wsparcia nie osi膮gniemy celu! WESPRZYJ NAS!

Wesprzyj i zosta艅 Patronem Muzeum Kedywu poprzez serwis Patronite:


Lub przelewem bankowym na konto:

Konto bankowe: SANBank Nadsa艅ski Bank Sp贸艂dzielczy
Nr konta: 05 9430 0006 0046 7597 2000 0001
KOD SWIFT: POLUPLPR
Lub bezpiecznie kart膮 p艂atnicz膮 przez system p艂atno艣ci PayPal

Dodaj komentarz

Tw贸j adres email nie zostanie opublikowany. Pola, kt贸rych wype艂nienie jest wymagane, s膮 oznaczone symbolem *