16 czerwca 1923 r. urodził się Zygmunt Kajzer ps. „Mały” – dowódca patrolu Kedywu AK Obwodu Nisko-Stalowa Wola | Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji)

Zygmunt Kajzer ps. „Mały”

16 czerwca 1923 – 8 lipca 1944

Żołnierz Związku Walki Zbrojnej (ZWZ Stalowa Wola)
Żołnierz Armii Krajowej (AK Obwód Nisko–Stalowa Wola)
Dowódca patrolu Kedywu Armii Krajowej (AK Obwód Nisko–Stalowa Wola)

Żołnierze Kedywu od lewej stoją: Tadeusz Majcherski ps. „Kozak”, Jerzy Łyżwański ps. „Puchacz”, siedzą: Zygmunt Kajzer ps. „Mały” i Tadeusz Szumielewicz ps. „Ted” (fot. Archiwum D. Garbacza).

Zygmunt Kajzer urodził się 16 czerwca 1923 roku w Żyrardowie (woj. mazowieckie). Był synem Jana i Kazimiery. Miał starszą siostrę Zofię Kajzer-Kasprzycką, która w okresie międzywojennym była słynną aktorką teatralną i filmową oraz późniejszą żoną ministra spraw wojskowych gen. Tadeusza Kasprzyckiego. Zygmunt miał także starszego brata Jana (ps. „Wieża”), który jak on w czasie okupacji służył w ZWZ i AK.

W 1938 roku rodzina Kajzerów przeprowadziła się z do Stalowej Woli (woj. lwowskie, obecnie podkarpackie), gdzie ojciec rozpoczynał pracę w Zakładach Południowych wybudowanych w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego. Tam wkrótce Zygmunt rozpoczął naukę w liceum, ale niestety wybuch wojny ją przerwał.

Niemiecka okupacja

W czasie niemieckiej okupacji Zygmunt podjął pracę w kinie „Stal” Władysława Kubikowskiego (żołnierza AK ps. „Kula”) na dzisiejszej ul. Narutowicza w Stalowej Woli, gdzie Niemcy zarekwirowali kino i kawiarnię tworząc kino „Nur für Deutsche” (tylko dla Niemców).

W maju 1940 roku rozpoczął pracę jako statystyk w byłych Zakładach Południowych (Centralnego Okręgu Przemysłowego) przemianowanych wówczas przez Niemców na zakłady zbrojeniowe „Reichswerke Hermann Göring – Werke Stalowa Wola” i następnie w „Reichswerke Braunschweig GmbH – Werk Stalowa Wola” (obecnie Huta Stalowa Wola).

Konspiracja antyniemiecka

W grudniu 1940 roku po fali aresztowań działaczy podziemia w Stalowej Woli, zagrożony aresztowaniem porzucił pracę i przeszedł całkowicie do konspiracji. Początkowo był żołnierzem ZWZ i póżniej Armii Krajowej. Później po powołaniu pionu Kierownictwa Dywersji (Kedyw) został żołnierzem Kedywu AK Obwodu Nisko–Stalowa Wola, w którym pełnił funkcję dowódcy patrolu dywersyjnego.

Jako żołnierz Kedywu uczestniczył w wielu akcjach bojowych i dywersyjnych. Był jednym z pięciu żołnierzy podczas wykrycia przez Gestapo 18 maja 1944 roku tajnej siedziby Kedywu w Rozwadowie (obecnie powstające Muzeum Kedywu). Podczas walki z Gestapo Zygmunt Kajzer wraz ze Stanisławem Korfelem „Korskim” powstrzymali Gestapo na strychu budynku, gdzie ulokowany był tajny lokal Kedywu, to spowodowało wycofanie Niemców na zewnątrz i umożliwiło żołnierzom AK dalszą ucieczkę przez okna kina, które znajdowało się na partere w budynku. O niemieckiej obławie na Kedyw przeczytasz TUTAJ.

13 sierpnia 1944 r. ekshumacja Zygmunta Kajzera ps. „Maly” z podwórka siedziby Gestapo w Nisku. Na zdjęciu matka Kazimiera Kajzer obok Władysław Kubikowski ps. „Kula” i z tyłu Jerzy Łyżwański ps. „Puchacz” (fot. Stanisław Puchalski).

Poległ w kolejnej obławie

Niecałe dwa miesiące po obławie na Kedyw w Rozwadowie, 8 lipca 1944 roku Zygmunt Kajzer poległ podczas próby wyrwania się z otoczonego przez Gestapo i żandarmerię domu w Nisku (woj. podkarpackie). W czasie akcji Gestapo otoczyło dom i usiłowało aresztować przebywającego tam Zygmunta Kajzera i jego kolegę Stanisława Kotwicę ps. „Wąsik”. W czasie potyczki „Mały” i „Wąsik” podjęli próbę wyrwania się z okrążenia, „Wąsikowi” udało się zmylić Gestapo i zbiegł, niestety podczas przeskakiwania przez płot Zygmunt został trafiony kulą i śmiertelnie ranny.

Ciało Zygmunta Kajzera gestapowcy rzekomo zostawili przed domem przez kilka dni, co miało być nauczką dla Polaków chcących konspirować przeciwko nowemu porządkowi. Później Zygmunt zakopany został na podwórku siedziby Gestapo, którą sąsiadowała z miejscem, gdzie został zabity.

Po wejściu sowieckiej Armii Czerwonej na Podkarpacie Zygmunt Kajzer został ekshumowany przez jego brata Jana 13 sierpnia 1944 roku i pochowany został na Cmentarzu Parafialnym w Rozwadowie (obecnie Stalowa Wola) w jednym grobie wraz z poległym wcześniej dowódcą Kedywu Stanisławem Bełżyńskim ps. „Kret”. W 1947 roku obaj zostali ponownie ekshumowani i przeniesieni do Mauzoleum Żołnierzy AK na Cmentarzu Komunalnym w Stalowej Woli, gdzie spoczywają do dziś.

Odznaczenia

Dnia 24 grudnia 1945 roku na wniosek stalowowolskiego ZBOWiD-u (komunistycznej organizacji kombatanckiej) został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Grunwaldu III klasy oraz Krzyżem Partyzanckim.

Cześć Jego Pamięci!

MW / MKDAK

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Dionizy Garbacz „Brunatne Lata”, Stanisław Puchalski „Partyzanci Ojca Jana”.

aktualizacja 16.6.26