Jan Kajzer ps. „Wieża”

16 czerwca 1916 – 18 stycznia 1995

Żołnierz Wojska Polskiego II RP
Żołnierz Związku Walki Zbrojnej (ZWZ Stalowa Wola)
Żołnierz Armii Krajowej (AK Obwód Nisko–Stalowa Wola)
Dowódca oddziału Armii Krajowej „Kmicica” Jana Orła-Wysockiego (Oddział Dyspozycyjny Obwodu AK Nisko–Stalowa Wola)

Jan Kajzer urodził się 16 czerwca 1916 roku w Petersburgu (Rosja). Był synem Jana i Kazimiery. Miał starszą siostrę Zofię Kajzer-Kasprzycką, która w okresie międzywojennym była słynną aktorką teatralną i filmową oraz późniejszą żoną ministra spraw wojskowych gen. Tadeusza Kasprzyckiego. Jan miał także młodszego brata Zygmunta (ps. „Mały”), który jak on w czasie okupacji służył w ZWZ i AK i był żołnierzem Kedywu.

Po odzyskaniu niepodległości Jan powrócił z rodziną do Polski z terenów Rosji i zamieszkali w Żyrardowie (woj. mazowieckie). Później wyjechali jeszcze raz do Warszawy, gdzie Jan ukończył Gimnazjum im. Stefana Żeromskiego. Później rozpoczął służbę w Wojsku Polskim II RP i po niej szkołę podchorążych we Włodzimierzu Wołyńskim (Kresy Wschodnie). Wówczas Jan postanowił zostać oficerem zawodowym i wysłany został na szkolenie do Centrum Wyszkolenia Artylerii w Toruniu (woj. kujawsko–pomorskie).

W 1939 roku po niemieckiej agresji na Polskę Jan walczył w kampanii wrześniowej. Po kapitulacji wojsk polskich jego jednostka została rozformowana w Kowlu (Kresy Wschodnie). Wówczas zdecydował się przedostać do rodziny do Stalowej Woli (woj. lwowskie, obecnie podkarpackie), gdzie w 1938 roku przeprowadzili się przed wojną rodzice z młodszym bratem Zygmuntem.

Niemiecka okupacja

W czasie niemieckiej okupacji Jan zamieszkał z rodzicami i bratem Zygmuntem przy dzisiejszej ulicy Wolności. W tym czasie pracował dorywczo wykonując roboty fizyczne. W 1941 roku został powiadomiony, że znajduje się na niemieckiej liście nie pracujących, którym grozi wywóz do Niemiec. Aby uniknąć aresztowania zatrudnił się w niemieckich zakładach zbrojeniowych „Stahlwerke Braunschweig GmbH – Werk Stalowa Wola” (okupowanych Zakładach Południowych – COP) na stanowisku pracownika magazynu.

Konspiracja antyniemiecka

W czasie okupacji Jan wraz z bratem Zygmuntem zostali żołnierzami Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) i później Armii Krajowej w Stalowej Woli.

W grudniu 1943 roku Niemcy aresztowali wielu żołnierzy antyniemieckiej konspiracji na terenie ZP. Wówczas ostrzeżony został przed aresztowaniem jego młodszy brat Zygmunt, co pozwoliło mi uniknąć aresztowania opuszczając miasto. Wraz z nim poszedł Jan wraz z rodzicami, którzy ukryli się na wsi na tzw. Zasaniu. Później jego brat został skierowany do służby w Kedywie AK Obwodu Nisko–Stalowa Wola, a Jan do oddziału dyspozycyjnego obwodu, dowodzonego przez Jana Orła-Wysockiego ps. „Kmicic”.

W czerwcu 1944 roku Jan wraz z oddziałem walczył w tzw. Bitwie na Porytowym Wzgórzu. Tak opisał po wojnie tę wydarzenia:

„ Pamiętam, jak wezwano mnie na odprawę. Ustaliliśmy plan przebicia się ze śmiertelnego okrążenia. Znaliśmy dobrze w oddziale ten teren, byłem wśród tych, którzy szli na przodzie wyprowadzając radzieckie oddziały. Wkrótce po tych walkach oddział nasz został rozwiązany, powróciłem na trzy lata do Stalowej Woli, zacząłem pracować w Hucie (były ZP – przyp red.) w kontroli. Atmosfera wokół tych, którzy walczyli w szeregach AK nie była jednak najlepsza. Zresztą pamiętam już wcześniejsze tarcia polityczne, jak to leżeliśmy pod płotem, jeszcze gdy dowódcą był „Kmicic”. Partyzanci z innego oddziału nas spowiadali, przebąkiwali o Londynie. We wrześniu nie walczyłem za Londyn, w lesie o Londynie nie słyszałem, bije się z okupantem. Za ojczyznę!. Na szczęście nadleciał niemiecki samolot i przesłuchanie się skończyło. Niewiele też brakowało, a osobiście dowódca innego oddziału – „Ojciec Jan” (Franciszek Przysiężniak przyp. red.), byłby mnie zastrzelił. Miał pretensje, że jego ludzie do mnie się przyłączali. A przyszedł do mnie na pewien okres sam jego zastępca „Konar” – Bolesław Usow. Dość miałem wojaczki, rozmów na temat swojej wojennej działalności, zresztą prowadzonych bardzo kulturalnie przez UB. Nikomu krzywdy nie zrobiłem, nikt nie mógł mieć do mnie pretensji. Walczyłem – ku chwale ojczyzny!”

Podczas walk w Lasach Janowskich nieobecny był dowódca oddziału „Kmicic”. Wówczas dowództwo nad oddziałem przejął Mieczysław Potyrański ps. „Poraj”, który wraz z Janem Kajzerem ps. „Wieża” podzielił oddział na dwie podwładne im grupy. Pod koniec czerwca 1944 roku oddział opuścił Potyrański i Jan objął dowództwo nad całym oddziałem. W pobliżu była już sowiecka Armia Czerwona i NKWD. W obliczu nowego zagrożenia po wkroczeniu wojsk sowieckich na Podkarpacie Jan rozformował oddział „Kmicica”.

Po wojnie z Niemcami

Gdy Stalowa Wolę zajęli Sowieci wspierani przez NKWD rozpoczęły się represje żołnierzy AK. Jan Kajzer chcąc uniknąć nieprzyjemności postanowił wyjechać na drugi koniec Polski. Wówczas przeprowadził się do Gdańska i aby nie budzić podejrzeń został morskim rybakiem.

W późniejszym czasie gdy przyszła względna stabilizacji wyjechał do Warszawy, gdzie wówczas zamieszkali z powrotem jego rodzice. Jan Kajzer do przejścia na emeryturę pracował w Energopolu w Warszawie. Zmarł 18 stycznia 1995 roku w Warszawie, spoczywa na Cmentarzu Komunalnym Północnym w Warszawie.

Odznaczenia

Po wojnie Jan Kajzer został odznaczony Krzyżem Grunwaldu III klasy, Medalem Zwycięstwa i Wolności oraz Krzyżem Kawalerskim orderu Odrodzenia Polski.

Cześć Jego Pamięci!

MW / MKDAK

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Dionizy Garbacz „Brunatne Lata”, relacje i dokumenty Leszka Tyrakowskiego.

© 2016-2026 MKDAK. Wszelkie Prawa zastrzeżone. Kopiowanie tekstów, zdjęć lub filmów bez zgody zabronione!

aktualizacja 16.6.26