1 września 1912 r. urodził się Józef Wachsman–Kruczkiewicz ps. „Wolski” – dowódca placówki AK w Rozwadowie | Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji)

Józef Wachsman–Kruczkiewicz ps. „Wolski”

1 września 1912 – 17 grudnia 1996

Żołnierz Wojska Polskiego II RP
Dowódca placówki „152” Armii Krajowej w Rozwadowie (AK Obwód Nisko–Stalowa Wola)

Józef Bronisław Wachsman urodził się we wsi Obydów koło Lwowa (Kresy Wschodnie, obecnie Ukraina). Był synem Dominika Wachsmana i Anny z d. Kruczkiewicz. W okresie II Rzeczypospolitej odbył służbę w Wojsku Polskim II RP.

Wybuch II wojny światowej

Po niemieckiej i sowieckiej agresji na Polskę, sowiecka Rosja i niemiecka III Rzesza zrealizowała zawartą wcześniej tzw. „umowę Ribbentrop–Mołotow”, w wyniku której utworzyli nową granicę pomiędzy terenami zajętymi przez ZSRR i tymi zajętymi przez Niemców. Rodzinna wioska Józefa znalazła się w tym czasie w strefie sowieckiej niedaleko granicy.

Sytuacja bytowa pod okupacją sowiecką w tym czasie stała się bardzo trudna na terenie gdzie mieszkał Józef. Nie mogąc znaleźć zatrudnienia, Józef wraz z przyszłą żoną Heleną (wówczas narzeczoną), zdecydowali się przedostać przez nowo utworzoną granicę do okupowanej przez Niemców Polski (Generalnej Gubernii).

Niemiecka okupacja

W grudniu 1939 roku Józef i Helena przekroczyli nową granicę na rzece San w okolicach Jarosławia (woj. podkarpackie) i udali się do rodziców Heleny, którzy mieszkali w tym czasie w Rozwadowie (obecnie dzielnica Stalowej Woli). Tam początkowo zamieszkali u rodziców Heleny przy ul. Kościuszki 19.

Jeszcze w grudniu 1939 roku Józef i Helena postanowili wziąć ślub w Rozwadowie. Po zawarciu małżeństwa zamieszkali przy rozwadowskim Rynku nr 51. W 1940 roku w Rozwadowie urodziło się pierwsze dziecko – syn Zbigniew i później córka Anna.

Józef Wachsman–Kruczkiewicz „Wolski” i kolega z AK Kazimierz Moskal „Brzezina” w Rozwadowie w czasie okupacji (fot. zbiory D. Garbacza).

Konspiracja antyniemiecka

Mieszkając w czasie okupacji w Rozwadowie, Józef wprowadzony został do antyniemieckiej konspiracji przez szwagra Józefa Ciołkosza (brat żony) i przyjął pseudonim „Wolski”. W 1942 roku zaprzysiężony został do Armii Krajowej przez komendanta Obwodu Nisko–Stalowa Wola kapitana Kazimierza Pilata ps. „Zaremba”.

W 1943 roku po odejściu Marcina Kusińskiego ps. „Kruk” – ówczesnego dowódcy rozwadowskiej placówki AK krypt. „152”, Józef Kruczkiewicz ps. „Wolski” mianowany został dowódcą placówki w Rozwadowie. Na tym stanowisku pozostał do maja 1944 roku, kiedy to w wyniku dekonspiracji Kedywu musiał opuścić Rozwadów.

Dekonspiracja i wyjazd

17 maja 1944 roku w Rozwadowie w wyniku aresztowań i dekonspiracji żołnierza AK, następnego dnia Niemcy wpadli na trop do tajnej bazy Kedywu ulokowanej wówczas na strychu starego kina przy ulicy Strzeleckiej 24 (naprzeciwko stacji PKP). W wyniku akcji jaka się rozegrała pod bazą Kedywu budynek bezpiecznie opuściły zagrożenie łączniczki Kedywu, siostry Skowron. Jedna z nich postanowiła udać się do domu Józefa aby go ostrzec o tym co się wydarzyło. Przez następne kilka dni Józef nie pojawiał się w domu. Być może z dokumentów, które znaleźli w Kedywie Niemcy musieli dowiedzieć się coś więcej o dowódcy rozwadowskiej placówki i przyszli go poszukiwać.

Po tych wydarzeniach Józef zdecydował się opuścić Rozwadów. Wyjechał 25 maja 1944 roku i razem z nim brat żony Józef Ciołkosz i kolega Janek Zabawa. Od tej pory ukrywał się pod panieńskim nazwiskiem matki (Kruczkiewicz). Gdy Niemcy poszukiwali go już po jego wyjeździe odkryli tajny tunel z kryjówką między jego domem i sąsiadującym domem rodziny Cacajów na ulicy Zielonej w Rozwadowie. Nie zastając Józefa w domu Niemcy zastali i aresztowali w kryjówce jego brata Jana, którego wywieźli do obozu na teren Rzeszy i później zamordowali. Wtedy też Niemcy podjęli próbę aresztowana jego żony Heleny w domu Cacajów, ale finalnie pomogła jej mistyfikacja z nazwiskiem, gdy Niemcy nie zweryfikowali jej dokumentów.

Pod nową okupacją

Po wejściu Sowietów na Podkarpacie Józef Wachsman nie powrócił już rodziną do Rozwadowa. W 1945 roku wyjechali na tzw. ziemie odzyskane.

Józef był żonaty z ww. wymienioną Heleną z d. Ciołkosz (w AK ps. „Wrzos”), z którą miał syna Zbigniewa i córkę Annę. Zmarł 16 grudnia 1996 roku w Gryfowie Śląskim i tam jest pochowany.

Cześć Jego Pamięci!

MW / MKDAK

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Maria Rehorowska „Rozwadów nad Sanem i Charzewice w konspiracji antyniemieckiej i antysowieckiej”, Dionizy Garbacz „Brunatne Lata”.