10 stycznia 1945 r. sowieckie NKWD zabiło Tadeusza Sochę – ostatniego dowódcę Kedywu AK Obwodu „Niwa”

ppor. Tadeusz Socha ps. „Brzoza”, „Karol”

ur. 16.10.1916 r. – zm. 10.01.1945 r.
Żołnierz Wojska Polskiego
Oficer Dywersji Kedywu AK Obwodu Nisko – Stalowa Wola
Szef wywiadu Obwodu Nisko- Stalowa Wola AK
Komendant placówki „158” AK w Rudniku Nad Sanem


Podporucznik Tadeusz Socha urodził się 16 października 1916 ro. w Rudniku nad Sanem. Był synem Marcina, burmistrza Rudnika i Marii z Szarków. Ukończył Gimnazjum im. Marcinkowskiego w Poznaniu i Wyższą Szkołę Budownictwa w Poznaniu. W 1938 r. ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy przy 57 pułku piechoty Wojska Polskiego w Poznaniu.

Działalność konspiracyjna

We wrześniu 1939 r. nie został zmobilizowany do aktywnej służby w Wojsku Polskim. Już w październiku 1939 r. zorganizował nasłuch radiowy w Rudniku. Przepisywał przy pomocy kolegów wiadomości i rozpowszechniał je. W listopadzie zorganizował pierwsze wyprawy za San, celem odkopania broni pozostawionej przez wycofujące się oddziały Wojska Polskiego.

W styczniu 1940 roku został zaprzysiężony do Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) i objął stanowisko oficera szkoleniowego na kursie Szkoły Podchorążych. Następnie został mianowany dowódcą „Związku Odwetu” ZWZ w Rudniku. W 1942 r. po przemianowaniu ZWZ na Armię Krajową został dowódcą rudnickiej placówki AK o kryptonimie „Regina”, „158”. Dodatkowo w tym czasie pełnił też funkcję szefa wywiadu w Obwodzie Nisko-Stalowa Wola. 11 listopada 1943 r. został awansowany na stopień podporucznika.

W maju 1944 r. po wykryciu i likwidacji przez niemieckie Gestapo rozwadowskiego Kedywu na tzw. „Górce” w obawie przed aresztowaniami decyzją ówczesnego Komendanta obwodu kpt. Bolesława Rudzińskiego ps.”Irka”  zostaje przeniesiona Komenda obwodu ze Stalowej Woli do Rudnika. Wkrótce też zostaje przeniesiona baza Kedywu do Rudnika, a dowódcą jej zostaje mianowany Tadeusz Socha.

Tadeusz Socha jako żołnierz Armii Krajowej zorganizował i dowodził około 40 akcjami zbrojnymi na terenie Obwodu Nisko – Stalowa Wola. Do najważniejszych akcji należało rozbrojenie posterunku Policji Granatowej w Bielinach, po czym w mundurach tej policji jego żołnierze przejechali przez Rudnik, Przędzel, Nisko i Stalową Wolę i dokonali likwidacji 3 konfidentów Gestapo. Dowodził też odbiorem i transportem broni zrzutowej z rejonu Kijanki-Chmielnik do Rudnika.

Akcja „Burza”

W lipcu 1944 roku, w momencie rozpoczęcia akcji „Burza” opracował plan zdobycia Rudnika. Rozmieścił grupy żołnierzy AK od strony spodziewanego ataku Armii Czerwonej. 26 lipca żołnierze ci rozpoczęli strzelaninę, stwarzając wrażenie ataku Rosjan. Spowodowało to panikę wśród Niemców i opuszczenie przez nich miasta. Po czym podporucznik Socha ze swoim plutonem zniszczył pojedyncze gniazda oporu Niemców i opanował miasto, do którego Rosjanie weszli bez żadnej walki.

Aresztowanie i wyrok

28 października 1944 r. Tadeusz Socha został aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa (UB). Osadzono go w areszcie UB w Rudniku. Po przesłuchaniu przez szefa UB Stanisława Suproniuka – sowieckiego agenta, został przekazany NKWD. Po aresztowaniu był przetrzymywany w ziemiance na rynku w Rudniku. Następnie przewieziono go do obozu w Byszówce koło Klimontowa, gdzie jak w Rudniku więźniów przetrzymywano w ziemiankach. Kilka miesięcy później został skazany przez Trybunał Wojenny Armii Czerwonej na 8 lat więzienia za „wrogi stosunek do ZSRR”. Kary więzienia nie doczekał, 10 stycznia 1945 r. został zastrzelony przez funkcjonariuszy NKWD i zakopany w nieznanym do dziś miejscu.

Odznaczenia

Za bohaterstwo w walkach w Armii Krajowej został pośmiertnie odznaczony Orderem Virtuti Militari V klasy nr DK-303-11 (7 maja 1991 r.) oraz Krzyżem Walecznych, Krzyżem AK i Medalem Wojska Polskiego.

18 grudnia 1992 r. na jego cześć w Stalowej Woli na osiedlu Piaski nazwano jego imieniem ulicę w pobliżu dawnego rozwadowskiego Kedywu (powstającego Muzeum Kedywu).

Bracia w AK

Miał dwóch braci w AK. Pierwszy Zbigniew Socha ps. „Szczur” był żołnierzem AK w Rudniku, uczestniczył w akcji „Burza” i wyzwoleniu Rudnika. Drugi brat Skarbimir Socha ps. „Jaskółka”, był również żołnierzem AK w Rudniku, uczestniczył w akcji „Burza” i wyzwoleniu przez akowców Rudnika, po wejściu Sowietów podjął walki z sowieckim okupantem w oddziale Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW).

piaski

Cześć Jego Pamięci!

 

MW/Fundacja KEDYW

bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Gmina i Miasto w Rudniku nad Sanem, Andrzej Wojciechowski „Podokręg AK Rzeszów”, Skarbimir Socha „Czerwona Śmierć czyli narodziny PRL”.