Lipiec ’44 – Niemcy rozpoczynaj膮 odwr贸t ze Stalowej Woli

漏Fundacja KEDYW

Rozgrabiona przez Niemc贸w hala zak艂adu mechanicznego Zak艂ad贸w Po艂udniowych (fot. Dionizy Garbacz)

Niemcy przeczuwaj膮c kl臋sk臋 na wschodnim froncie i zbli偶aj膮c膮 si臋 do Stalowej Woli sowieck膮 Armi臋 Czerwon膮, zaczynaj膮 ko艅cem Lipca 1944 r. demontowa膰 i wywozi膰 maszyny oraz wyposa偶enie stalowowolskich Zak艂ad贸w Po艂udniowych, kt贸rych nazw臋 wcze艣niej zmienili na „Stahlwerke Hermann G枚ring – Werke Stalowa Wola”. Niemiecka okupacja na terenie Stalowej Woli i Rozwadowa powoli dobiega ko艅ca. Niemcy nie ustaj膮聽jednak do samego ko艅ca polowa膰 na 偶o艂nierzy podziemia.

Ko艅cem lipca mocno os艂abione przez Niemc贸w oddzia艂y Armii Krajowej w obwodzie Nisko – Stalowa Wola nie mog艂y zrealizowa膰 zamierzonych dzia艂a艅 w ramach akcji „Burza”, kt贸re mia艂y na celu zabezpieczenie maj膮tku Zak艂ad贸w Po艂udniowych (COP) przed wyruszeniem na og贸lnopolskie powstanie. Stalowowolskiej AK, kt贸ra znalaz艂a si臋 w rozsypce nie uda艂o si臋 zabezpieczy膰 ZP przed dewastacj膮 i grabie偶膮 Niemc贸w.

Mimo, 偶e Niemcy byli w odwrocie, to i tak mieli jeszcze do艣膰 militarnej si艂y, 偶eby 艂atwo zlikwidowa膰 jakikolwiek przejaw oporu, wi臋c pr贸by zbrojeniowe AK by艂y bez szans. Polakom pozostawa艂o jedynie nie uczestniczy膰 w demonta偶u maszyn, skrywa膰 wszystko, co przedstawia jak膮kolwiek warto艣膰 do ponownego uruchomienia ZP w p贸藕niejszym czasie.

Aby spowolni膰 niemieck膮 grabie偶 wielu pracownik贸w nie zg艂asza艂o si臋 do pracy, ale byli te偶 tacy, kt贸rzy przestraszeni przez niemieckiego dyrektora Zak艂ad贸w Kurta Scholze, gro藕bami 偶e Sowieci b臋d膮 ich mordowa膰, pomagali za艂adowywa膰 transporty zrabowanych maszyn i ch臋tnie ewakuowali si臋 z niemieckim transportem na zach贸d.

Mimo stara艅 Polak贸w i drobnego oporu, Niemcom udaje si臋 wywie藕膰 kilka du偶ych transport贸w maszyn i urz膮dze艅 zrabowanych z Zak艂ad贸w Po艂udniowych w tym: 306 silnik贸w elektrycznych , 174 obrabiarki oraz wiele aparatury kontrolno-pomiarowej oraz wszystkie kadzie lejnicze.

漏Fundacja KEDYW

Rozgrabiona przez Niemc贸w stalownia Zak艂ad贸w Po艂udniowych (fot. Dionizy Garbacz)

Niemcy w odwrocie

Rodziny niemieckie jako pierwsze zacz臋艂y ewakuacj臋 Stalowej Woli. Resztki 偶yj膮cych 呕yd贸w z obozu w ZP wys艂ano transportem kolejowym na zach贸d. Gestapo opu艣ci艂o sw贸j gmach przy Bismarckstrasse (dzisiejszej ul. ks. J贸zefa Skoczy艅skiego 26), jeszcze tylko niemieccy聽fachowcy nadzorowali demonta偶 maszyn, kt贸rzy wkr贸tce sami si臋 ewakuowali. Nieco d艂u偶ej zosta艂膮聽stra偶 przemys艂owa – Werkschutz, ale i oni wkr贸tce si臋 zacz臋li wycofywa膰. W Stalowej Woli zosta艂 tylko oddzia艂 Wehrmachtu, kt贸rego zadaniem by艂o zabezpiecza膰 wycofuj膮cych si臋 Niemc贸w przed ewentualnym atakiem Sowiet贸w od strony Niska.

W Stalowej Woli zapanowa艂 chaos. Zacz臋艂y si臋 rabunki niemieckich sklep贸w i magazyn贸w, kt贸re Niemcy pozostawili na pastw臋 losu po zaopatrzeniu swoich 偶o艂nierzy. Wycofuj膮ce si臋 wojska niemieckie nie pilnowa艂y ju偶 porz膮dku, jedynym dla nich celem by艂 szybki demonta偶 Zak艂ad贸w Po艂udniowych i zabezpieczanie wycofuj膮cych si臋 偶o艂nierzy. Sklepy Polskich w艂a艣cicieli w tym czasie pozosta艂y nietkni臋te.

Nieustanne polowanie

Mimo, 偶e Niemcy byli ju偶 w odwrocie i ludno艣膰 cywilna pozostawa艂a bez szczeg贸lnego nadzoru, to jednak nie ustawali w wyszukiwaniu i likwidowaniu 偶o艂nierzy stalowowolskiego i rozwadowskiego podziemia.

Ostatnie dni lipca 1944 r. na terenie Rozwadowa odnotowa艂 w swojej ksi膮偶ce „Prywatna Wojna” dr. Eugeniusz 艁azowski ps. „Leszcz” – 偶o艂nierz i lekarz rozwadowskiej AK, kt贸rego聽niemieckie Gestapo namierzy艂o i musia艂 z tego powodu ewakuowa膰 si臋 wraz z rodzin膮.聽Niemcy nie dowiedzieli si臋 jednak o jego sztucznej epidemii Tyfusu Plamistego jak膮 wywo艂a艂 z dr Matulewiczem na terenie Rozwadowa i okolic, chodzi艂o Niemcom o jego dzia艂alno艣膰 w AK i wspomaganie partyzant贸w, o kt贸rych niemiecki wywiad w ostatnich dniach lipca zdo艂a艂 si臋 dowiedzie膰. Poni偶ej fragment wspomnie艅 dra Eugeniusza 艁azowskiego:

Na szosie z Niska przez Stalow膮 Wol臋 i Rozwad贸w coraz wi臋kszy ruch. Na zach贸d jad膮 samochody za艂adowane lud藕mi i tobo艂ami. Z rodzinami ewakuuj膮 si臋 niemieccy urz臋dnicy cywilni, volksdeutsche, a nawet policja. Coraz wi臋cej tabor贸w wojskowych (…….)

Stacja kolejowa w Rozwadowie pe艂na ludzi. Poci膮g za poci膮giem za艂adowany cywiln膮 ludno艣ci膮 niemieck膮 i Rosjanami, kt贸rzy przeszli na stron臋 Niemc贸w. Poci膮gi zat艂oczone wojskiem z rozbitych na froncie oddzia艂贸w. Odwr贸t! Odwr贸t! Pop艂och! (…….) Jaka偶 to satysfakcja by艂o patrze膰, jak na stacji Niemcy si臋 przepychaj膮 i wymy艣laj膮 sobie nawzajem!

Ambulatorium pe艂ne. Skaleczenia, owrzodzenia, ludzie w gor膮czce. Wielu z nich badam na ich wozach na rynku. Wszystkim staram si臋 pom贸c. W wagonie towarowym na stacji, zapchanym rosyjskimi kobietami, przyj膮艂em por贸d – na s艂omie, w艣r贸d brudnych szmat i kiecek. ledwo si臋 por贸d zako艅czy艂 poci膮g odjecha艂.

漏dr Eugeniusz 艁azowski

Dr Eugeniusz 艁azowski bada pacjenta na wozie. (fot. dr Eugeniusz 艁azowski)

Po kilku dniach pojawi艂y si臋 regularne oddzia艂y wojska niemieckiego. Zza Sanu odzywa si臋 artyleria sowiecka. Artyleria niemiecka zaj臋艂a stanowiska po naszej stronie rzeki. Przez rynek przelatuj膮 oficerskie auta.

Pod ambulatorium zajecha艂 wojskowy motocykl z przyczep膮. Do mego gabinetu wpad艂 Niemiec w pe艂nym rynsztunku polowym. Oko w oko stan膮艂em z pacjentem – 偶andarmem – morderc膮 呕yd贸w.

Doktorze, uciekaj! – zawo艂a艂. – Jest pan na li艣cie Gestapo, maj膮 pana zlikwidowa膰.

Za co? – spyta艂em spokojnie. – Pracuj臋 lojalnie jako lekarz…

Ja ostrzegam Zimmermann wie (Rudolf Zimmermann – Gestapowiec, kat Stalowej Woli przyp. red)….. – i wymieni艂 zbrodni臋 przeciwko niemieckiemu porz膮dkowi: pomoc rannym partyzantom.

R贸b pan, co chcesz – zawo艂a艂 i odjecha艂. (Dlaczego mnie ostrzeg艂? Okaza艂o si臋 potem, 偶e wielu zbrodniarzy niemieckich, wobec pewnej kl臋ski Niemiec, stara艂o si臋 przys艂u偶y膰 Polakom, aby ci mogli w przysz艂o艣ci za艣wiadczy膰, 偶e uratowali im 偶ycie).

Murka (Maria – 偶ona dra 艁azowskiego) w lot poj臋艂a, co si臋 dzieje. Chwyci艂a Ole艅k臋 (c贸rk臋 艁azowskich) na r臋ce i wybieg艂a przez dziur臋 w p艂ocie. Ja za ni膮, ale przedtem, z my艣l膮, 偶e nie wiadomo kiedy wr贸c臋, otworzy艂em kr贸likom klatk臋 i spu艣ci艂em Brysi臋 (pies 艁azowskich) z 艂a艅cucha. Wybieg艂a za mn膮. Kaza艂em jej wr贸ci膰. Patrza艂a za mn膮 przez dziur臋 w p艂ocie i tak pozosta艂a w mojej pami臋ci. Ju偶 nigdy w 偶yciu jej nie zobaczy艂em. Dogoni艂em Murk臋 z dzieckiem. Kiedy mijali艣my P艂awo (dzi艣 dzielnica Stalowej Woli), widzieli艣my niemieckie dzia艂a na stanowiskach zwr贸cone w stron臋 Sanu.

W Stalowej Woli, u mamy, poczuli艣my si臋 bezpiecznie. Przez okna wida膰 by艂o, jak t艂um rozbija艂 niemieckie sk艂ady. Wiatr rozwia艂 wst臋gi papieru higienicznego po drzewach i dachach. Ludzie przestali ba膰 si臋 Niemc贸w, a Niemcy bali si臋 strzela膰 do t艂umu.

– dr Eugeniusz 艁azowski


呕yciorys dra Eugeniusza 艁azowskiego >> TUTAJ聽


 

漏Fundacja KEDYW

Jedno z kilku betonowych podstaw na kt贸rych znajdowa艂y si臋 Niemieckie dzia艂a skierowane w stron臋 rzeki San na terenie Stalowej Woli. (ul. Prymasa Stefana Wyszy艅skiego, fot. Fundacja KEDYW).

Kilka dni p贸藕niej przez Stalow膮 Wol臋 i Rozwad贸w przetoczy艂 si臋 front. Dosz艂o do star膰 Sowiet贸w z Niemcami. W walkach zgin臋艂o kilku mieszka艅c贸w i sp艂on膮艂 rozwadowski Ratusz. Po kilkunastu godzinach walk teren ten by艂 wolny od Niemc贸w. Lecz o wolno艣ci nie by艂o mowy, za Niemcami szed艂 nowy, r贸wnie brutalny kolejny okupant.

cdn…

 

MW/Fundacja KEDYW
Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji). Dionizy Garbacz „Brunatne Lata”, dr. Eugeniusz 艁azowski „Prywatna Wojna”.


Pierwsze w Polsce Muzeum Kedywu – elitarnego pionu dywersyjnego Armii Krajowej powstaje w czynie spo艂ecznym z inicjatywy Fundacji KEDYW. Nasza dzia艂alno艣膰 opiera si臋 na wolontariacie i darowiznach ludzi dobrej woli. Bez twojego wsparcia nie osi膮gniemy celu! WESPRZYJ NAS!聽

Konto bankowe: SANBank Nadsa艅ski Bank Sp贸艂dzielczy
Nr konta: 05 9430 0006 0046 7597 2000 0001
KOD SWIFT: POLUPLPR
Lub bezpiecznie kart膮 p艂atnicz膮 przez system p艂atno艣ci PayPal

Jeden komentarz o “Lipiec ’44 – Niemcy rozpoczynaj膮 odwr贸t ze Stalowej Woli

  1. Betonowa podstawa ze zdj臋cia, przeznaczona by艂a dla niemieckich armat przeciwlotniczych Schneider 7,5 cm Flak 97 (f) (popularna 75tka Schneidera przerobiona do potrzeb strzela艅 przeciwlotniczych), w tzw. Sperrfeuer-Batterie (bateria zaporowa).
    Baterie takich dzia艂 by艂y montowane na terenie Polski od roku 1940 i u偶ywane do 1942/43.

Dodaj komentarz

Tw贸j adres email nie zostanie opublikowany. Pola, kt贸rych wype艂nienie jest wymagane, s膮 oznaczone symbolem *