mjr. Maria Mirecka-Loryś ps. „Marta”

7 luty 1916 – 22 maja 2022

Łączniczka Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW „COP” Okręg Rzeszowski )
Komendantka Narodowej Organizacji Wojskowej Kobiet (NOWK „COP”)
Komendantka Wojskowej Służby Kobiet Armii Krajowej (WSK-AK Podokręg Rzeszów)
Komendantka Główna Narodowego Zjednoczenia Wojskowego Kobiet (NZWK)

Major Maria Eleonora Mirecka-Loryś urodziła się 7 lutego 1916 roku w Ulanowie koło Niska (obecnie woj. podkarpackie). Była siódmym z ośmiorga dzieci Dominika i Pauliny z d. Scisłowska. Pochodziła z wielodzietnej patriotycznej i religijnej rodziny, z której wielu członków rodziny odegrało czołowe role w historii ruchu narodowego oraz konspiracji antyniemieckiej podczas II wojny światowej.

Okres II RP

Maria Mirecka jako młoda dziewczyna uczęszczała do państwowego gimnazjum w Nisku. W Nisku należała też do harcerstwa i Przysposobienia Wojskowego Kobiet (PWK). W 1937 roku rozpoczęła studia prawnicze na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, które w 1939 roku przerwał wybuch wojny. W czasie studiów we Lwowie została członkiem Młodzieży Wszechpolskiej, Bratniej Pomocy oraz w Akademickiego Towarzystwa Szkoły Ludowej (ATSL).

Konspiracja antyniemiecka

Wybuch wojny zastał ją u rodziców w Racławicach koło Niska. Od początku niemieckiej okupacji cała rodzina Mireckich przystąpiła do pracy konspiracyjnej w ramach Stronnictwa Narodowego (SN). Już w listopadzie 1939 roku Maria została wysłana do Krakowa i Warszawy aby nawiązać szersze kontakty z konspiracyjną Narodową Organizacją Wojskową (NOW) tworzoną przez Stronnictwo Narodowe.

Narodowa Organizacja Wojskowa (NOW)

W 1941 roku z rozkazu dowództwa NOW zorganizowała komórkę Narodowej Organizacji Wojskowej Kobiet (NOWK) na powiat niżański, której później w 1943 roku została mianowana komendantką na Okręg „COP”. NOWK w Okręgu „COP” kierowała z punktu kontaktowego NOW w Stalowej Woli, który wówczas ulokowany był w stołówce „Gospoda” na obecnej ul. ks. Popiełuszki (obecnie siedziba Telewizji Miejskiej). Tam pracowała wraz z siostrą Heleną Mirecką ps. „Justyna”. Na stołówce w Stalowej Woli siostry Mireckie oprócz prowadzenia głównej skrzynki kontaktowej dla NOW, prowadziły także siatkę kolportażu prasy konspiracyjnej SN i NOW.

Wojskowa Służba Kobiet Armii Krajowej (WSK-AK)

Gdy została zagrożona aresztowaniem po fali aresztowań w Okręgu „COP” skierowana została do pracy w Komendzie Głównej Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) w Warszawie. Po kilku miesiącach powróciła na Podkarpacie i zamieszkała w Przeworsku. Po częściowym scaleniu NOW z Armią Krajową w Okręgu „COP” została mianowana w 1943 roku komendantką Wojskowej Służby Kobiet Armii Krajowej (WSK-AK Podokręg Rzeszów) przez dowództwo Komendy Głównej AK. W AK służyła do jego rozwiązania w 1945 roku.

Konspiracja antykomunistyczna

Na wiosnę 1945 roku po przemianowaniu Narodowej Organizacji Wojskowej w Narodowe Zjednoczenie Wojskowe, Maria Mirecka awansowana została na Komendantkę Główną Narodowego Zjednoczenia Wojskowego Kobiet (NZWK). Równocześnie zdecydowała się kontynuować studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim i wyjechała do Krakowa.

Aresztowanie przez UB

1 sierpnia 1945 roku podczas wizyty w rodzinnych stronach, Maria Mirecka została aresztowana na stacji kolejowej w Nisku przez funkcjonariuszy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego (UB) i posądzona o działalność w Armii Krajowej. Po krótkim areszcie w Nisku przewieziona została do aresztu wojewódzkiego UB w Rzeszowie. Po kilkudniowych przesłuchaniach została przetransportowana dalej do Warszawy, gdzie trwało dalsze śledztwo. Z Warszawy została przewieziona później do krakowskiego więzienia WUBP. W Krakowie w więzieniu spotkała swoich dwóch braci (także działaczy NOW), którzy przesiadywali pod fałszywymi nazwiskami nierozpoznani.

Po ciężkim pobycie w krakowskim więzieniu została zwolniona 1 września 1945 roku na podstawie ogłoszonej amnestii. Jednak po uzyskaniu więcej informacji o jej działalności, w listopadzie 1945 roku UB znów podjęło jej poszukiwania. Podczas próby aresztowania w jej domu nie zastali jej w mieszkaniu. To był dla niej znak, że komuniści jej nie odpuszczą. Poniewaz służyła wówczas w komórce organizacyjnej, która przerzucała osoby zagrożone za granicę, w grudniu 1945 roku wraz z grupą znajomych zdecydowała się opuścić kraj.

Emigracja

Po przekroczeniu granic Polski udała się ze swoją grupą do miasta Heren w dolnej Saksonii (Niemcy), które po wyzwoleniu przez aliantów chwilowo przemianowano na tzw. „Maczkowo” po zajęciu go przez 1 Dywizję Pancerną Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie pod dowództwem gen. Stanisława Maczka.

W lutym 1946 roku wyjechała do Włoch, do okupowanej przez wojska II Korpusu PSZ gen. Władysława Andersa włoskiej Ankony. Tam podjęła pracę w rozgłośni radiowej II Korpusu PSZ. Po rozwiązaniu radia przeszła do Polskiego Białego Krzyża (PBK). Podczas pobytu we włoskiej Ankonie, Maria Mirecka poznała swojego przyszłego męża, oficera rezerwy II Korpusu Henryka Loryś, którego poślubiła 12 października 1946 roku we włoskim Loreto. Jeszcze w październiku 1946 roku wraz mężem wyjechali z II Korpusem do obozu przejściowego w Anglii i zamieszkali w Londynie. Będąc na emigracji od samego początku zaangażowała się w pracę w kołach Stronnictwa Narodowego i Zjednoczeniu Kobiet.

Wyjazd do USA

W styczniu 1952 roku Maria i Henryk wraz z dwuletnim synem postanowili wyjechać Anglii do USA. W Stanach Zjednoczonych zamieszkali początkowo w Toledo w stanie Ohio, z którego po dwóch latach przeprowadzili się do Chicago w stanie Illinois. W USA Maria Mirecka-Loryś kontynuowała swoją działalność społeczną i wkrótce została członkiem zarządu kombatanckiego oddziału AK. Tam też działa w Stronnictwie Narodowym oraz w Związku Polek w Ameryce.

W 1964 roku została redaktorką dwujęzycznego tygodnika „Głos Polek”, wydawanego w USA od 1910 roku. W krótce też mianowana została z ramienia Związku Polek w Ameryce dyrektorką Kongresu Polonii Amerykańskiej.

W styczniu 1996 roku zakończyła pracę redaktora GP, ale nie zrezygnowała z pracy społecznej. Po śmierci męża Henryka zdecydowała się na stały powrót do Polski. W 2004 roku wróciła do Polski i zamieszkała w rodzinnym domu w Racławicach koło Niska. Tak jak na emigracji, w Polsce niestrudzenie uczęszczała w uroczystościach i wydarzeniach patriotycznych oraz religijnych.

Odznaczenia

Major Maria Mirecka-Loryś za swoją służbę dla Polski została wielokrotnie odznaczona wieloma medalami i orderami państwowymi w tym: Srebrnym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Walecznych, Krzyżem Partyzanckim, Krzyżem Armii Krajowej, Medalem Pro Patria, Złotym Medalem „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej”, Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, który otrzymała 3 maja 2006 roku od śp. Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego oraz Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, który otrzymała w 2016 roku od Prezydenta RP Andrzeja Dudy.

Honorowa Obywatelka Stalowej Woli

W styczniu 2016 roku w Stalowej Woli, w mieście gdzie znajdowała się jedna z jej pierwszych placówek konspiracyjnych z czasów okupacji, major Maria Mirecka-Loryś otrzymała tytuł Honorowego Obywatela Miasta Stalowej Woli.

Publikacje autorskie

Major Mirecka-Loryś była autorką kilku książek pt. „Odszukane w pamięci. Zapiski o rodzinie, pracy, przyjaźni”, „Przede wszystkim Polska. Zapiski amerykańskie z lat 1952-2010” oraz jednego tomu „Historii Związku Polek w Ameryce”.

Przez wiele dekad swojej publicznej działalności udzieliła niezliczoną ilość wywiadów prasowych i telewizyjnych. Brała również udział w kilku filmach dokumentalnych. W 2014 roku został zrealizowany o niej film dokumentalny pt. „Szkic do życiorysu” w reżyserii Ewy Szakalickiej. W 2017 roku wystąpiła w filmie o NZW pt. „Narodowe Zjednoczenie Wojskowe – do końca wierni Polsce” reżyserii Łukasza Korwina, który 7 lutego 2018 roku miał swoją premierę w Stalowej Woli podczas obchodów jej 102. urodzin.

Śmierć

Major Maria Mirecka-Loryś zmarła 29 maja 2022 roku w wieku 106 lat w Warszawie. Pochowana została na Cmentarzu Wojskowym warszawskich Powązek.

Poniżej film Fundacji KEDYW z gali urodzinowej Mjr. Marii Mireckiej-Loryś, która miałą miejsce w Stalowej Woli 7 lutego 2018 roku:

Cześć Jej Pamięci!

MW / MKDAK

Bibliografia: Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Maria Mirecka-Loryś „Odszukane w pamięci”.

© 2016-2026 MKDAK. Wszelkie Prawa zastrzeżone. Kopiowanie tekstów, zdjęć lub filmów bez zgody zabronione!

aktualizacja 7.2.26