Ekshumacja Zygmunta Kajzera ps. „Mały” z podwórka siedziby Gestapo w Nisku 1944 r. Na zdjęciu matka Kazimiera Kajzer, Władysław Kubikowski „Kula”, za nimi stoi Jerzy Łyżwański ps. „Puchacz”.
(fot. zbiory Stanisława Puchalskiego)

Zamordowany przez Niemców w lipcu 1944 roku Zygmunt Kajzer ps. „Mały” został po wycofaniu się na zachód Niemców ekshumowany i przeniesiony z Niska na Cmentarz Parafialny do Rozwadowa (obecnie dzielnica Stalowej Woli, woj. podkarpackie). Zygmunt Kajzer początkowo pochowany został w jednym grobie z poległym w maju dowódcą Kedywu Stanisławem Bełżyńskim ps. „Kret”, którego ekshumacja odbyła się dzień później. 

Zygmunt Kajzer urodził się 16 czerwca 1923 roku w Żyrardowie (woj. mazowieckie). Był synem Jana i Kazimiery. Miał starszą siostrę Zofię Kajzer-Kasprzycką, która w okresie międzywojennym była słynną aktorką teatralną i filmową oraz późniejszą żoną ministra spraw wojskowych gen. Tadeusza Kasprzyckiego. Zygmunt miał także starszego brata Jana (ps. „Wieża”), który jak on w czasie okupacji służył w ZWZ i AK.

W 1938 roku rodzina Kajzerów przeprowadziła się z do Stalowej Woli (woj. lwowskie, obecnie podkarpackie), gdzie ojciec rozpoczynał pracę w Zakładach Południowych wybudowanych w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego. Tam wkrótce Zygmunt rozpoczął naukę w liceum, ale niestety wybuch wojny ją przerwał.

Konspiracja antyniemiecka

W czasie niemieckiej okupacji Zygmunt podjął pracę w kinie „Stal” Władysława Kubikowskiego (żołnierza AK ps. „Kula”) na dzisiejszej ul. Narutowicza w Stalowej Woli, gdzie Niemcy zarekwirowali kino i kawiarnię tworząc kino „Nur für Deutsche” (tylko dla Niemców).

W maju 1940 roku rozpoczął pracę jako statystyk w byłych Zakładach Południowych (Centralnego Okręgu Przemysłowego) przemianowanych wówczas przez Niemców na zakłady zbrojeniowe „Reichswerke Hermann Göring – Werke Stalowa Wola” i następnie w „Reichswerke Braunschweig GmbH – Werk Stalowa Wola” (obecnie Huta Stalowa Wola).

Konspiracja antyniemiecka

W grudniu 1940 roku po fali aresztowań działaczy podziemia w Stalowej Woli, zagrożony aresztowaniem porzucił pracę i przeszedł całkowicie do konspiracji. Początkowo był żołnierzem ZWZ i później Armii Krajowej. Po powołaniu pionu Kierownictwa Dywersji (Kedyw) został żołnierzem Kedywu AK Obwodu Nisko–Stalowa Wola, w którym pełnił funkcję dowódcy patrolu dywersyjnego.

Jako żołnierz Kedywu uczestniczył w wielu akcjach bojowych i dywersyjnych. Był jednym z pięciu żołnierzy podczas wykrycia przez Gestapo 18 maja 1944 roku tajnej siedziby Kedywu w Rozwadowie (obecnie powstające Muzeum Kedywu). Podczas walki z Gestapo Zygmunt Kajzer wraz ze Stanisławem Korfelem „Korskim” powstrzymali Gestapo na strychu budynku, gdzie ulokowany był tajny lokal Kedywu, to spowodowało wycofanie Niemców na zewnątrz i umożliwiło żołnierzom AK dalszą ucieczkę przez okna kina, które znajdowało się na partere w budynku.

Wpadka Kedywu

18 maja 1944 roku Zygmunt był jednym z pięciu żołnierzy podczas wykrycia przez Gestapo tajnej bazy Kedywu w Rozwadowie (obecnie powstające Muzeum Kedywu). Podczas walki z Gestapo Zygmunt Kajzer wraz ze Stanisławem Korfelem „Korskim” powstrzymali Gestapo na strychu i schodach wewnątrz budynku, co spowodowało wycofanie Niemców na zewnątrz i umożliwiło żołnierzom AK dalszą ucieczkę przez okna kina. W czasie odwrotu z okrążonej bazy Kedywu Zygmunt Kajzer wydostał się bezpiecznie z okrążenia dzięki brawurowej osłonie dowódcy Stanisława Bełżyńskiego ps. „Kret”, który wybiegł na wprost otoczonej bazy i oddał strzały do Niemców. Niestety nie udało się jemu bezpiecznie wydostać z okrążenia. W niemieckiej obławie zginęło dwóch żołnierzy Kedywu, w tym dowódca Stanisław Bełżyński. Zygmunt Kajzer przedostał się wówczas do pobliskich Charzewic i później dalej do Niska. O niemieckiej obławie na Kedyw przeczytasz TUTAJ.

Ostatnia walka

Niecałe dwa miesiące po obławie na Kedyw w Rozwadowie, 8 lipca 1944 roku Zygmunt Kajzer poległ podczas próby wyrwania się z otoczonego przez Gestapo i żandarmerię domu w Nisku (woj. podkarpackie). W czasie akcji Gestapo otoczyło dom i usiłowało aresztować przebywającego tam Zygmunta Kajzera i jego kolegę Stanisława Kotwicę ps. „Wąsik”. W czasie potyczki „Mały” i „Wąsik” podjęli próbę wyrwania się z okrążenia, „Wąsikowi” udało się zmylić Gestapo i zbiegł, niestety podczas przeskakiwania przez płot Zygmunt został trafiony kulą i śmiertelnie ranny.

Ciało Zygmunta Kajzera gestapowcy rzekomo zostawili przed domem przez kilka dni, co miało być nauczką dla Polaków chcących konspirować przeciwko nowemu porządkowi. Później Zygmunt zakopany został na podwórku siedziby Gestapo, którą sąsiadowała z miejscem, gdzie został zabity.

Po wejściu sowieckiej Armii Czerwonej na Podkarpacie Zygmunt Kajzer został ekshumowany przez jego brata Jana 13 sierpnia 1944 roku i pochowany został na Cmentarzu Parafialnym w Rozwadowie (obecnie Stalowa Wola) w jednym grobie wraz z poległym wcześniej dowódcą Kedywu Stanisławem Bełżyńskim ps. „Kret”. W 1947 roku obaj zostali ponownie ekshumowani i przeniesieni do Mauzoleum Żołnierzy AK na Cmentarzu Komunalnym w Stalowej Woli, gdzie spoczywają do dziś.

Ekshumacja

Po wejściu sowieckiej Armii Czerwonej na Podkarpacie, Zygmunt Kajzer „Mały” został ekshumowany 13 sierpnia 1944 roku i pochowany początkowo w grobie razem z poległym w maju dowódcą Kedywu Stanisławem Bełżyńskim ps. „Kret” na Cmentarzu Parafialnym w Rozwadowie. Było to chwilowe gdyż obydwaj wkrótce zostali ekshumowani kolejny raz i pochowani w uroczystym pogrzebie w nowo wybudowanym Mauzoleum żołnierzy podziemia poległych w II wojne światowej na Cmentarzu Komunalnym w Stalowej Woli.

Cześć Ich Pamięci!

MW / MKDAK

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Stanisław Puchalski „Partyzanci Ojca Jana”, Dionizy Garbacz „Brunatne Lata”, „Mroczne Lata”.

© 2016-2026 MKDAK. Wszelkie Prawa zastrzeżone. Kopiowanie tekstów, zdjęć lub filmów bez zgody zabronione!

aktualizacja 13.8.26