16 czerwca 1911 r. urodzi┼é si─Ö Stanis┼éaw Be┼é┼╝y┼äski ps. „Kret” – dow├│dca Kedywu Armii Krajowej obwodu Nisko – Stalowa Wola

┬ęFundacja KEDYW

Stanis┼éaw Be┼é┼╝y┼äski ps. „Kret”

16 czerwca 1911 r. – 18 maja 1944 r.

Podchor─ů┼╝y rezerwy Wojska Polskiego II RP
Oficer Dywersji obwodu Nisko – Stalowa Wola Armii Krajowej
Dow├│dca Kedywu obwodu Nisko – Stalowa Wola Armii Krajowej


Stanis┼éaw Be┼é┼╝y┼äski urodzi┼é si─Ö 16 czerwca 1911 roku w Warszawie. By┼é absolwentem filozofii na Uniwersytecie Warszawskim. W latach 1937 – 1939 by┼é asystentem prof. Floriana Znanieckiego w warszawskim Instytucie Bada┼ä Spo┼éecznych, z kt├│rym mia┼é wyjecha─ç do Stan├│w Zjednoczonych. Niestety atak Niemc├│w na Polsk─Ö spowodowa┼é, ┼╝e zamiast prac naukowych w USA zosta┼é zmobilizowany do wojska.

Pocz─ůtek okupacji

Uczestniczy┼é w wojnie obronnej w 1939 r. jako podchor─ů┼╝y 70 Pu┼éku Piechoty i bra┼é udzia┼é w obronie Warszawy. Po kapitulacji wojsk polskich, uda┼éo mu si─Ö unikn─ů─ç niewoli i powr├│ci┼é do rodziny do Poznania, sk─ůd zosta┼é wysiedlony w grudniu 1939 r. Wysiedlony z Poznania z ┼╝on─ů i z dwiema ma┼éymi c├│reczkami przybyli do Niska ko┼éo Stalowej Woli, gdzie znale┼║li lokum u zarz─ůdcy maj─ůtku Gerharda┬áFrancke – Jana Gazdy.

Aresztowanie

18 maja 1940 r. zosta┼é aresztowany przez Niemc├│w w Nisku i przewieziony do wi─Özienia w Tarnowie. 14 czerwca 1940 r. na dwa dni przed 29 urodzinami, zosta┼é wywieziony pierwszym transportem wi─Ö┼║ni├│w do niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Auschwitz do O┼Ťwi─Öcimia. Po przywiezieniu do KL Auschwitz zosta┼é oznaczony numerem obozowym 581 i sfotografowany.

┬ę Fundacja KEDYW

Pierwszy transport więźniów z Tarnowa do KL Auschwitz 14 czerwca 1940 r., w którym był Stanisław Bełżyński.

Wydostanie z Auschwitz

By┼é jednym z nielicznych, kt├│rym uda┼éo si─Ö wydosta─ç z niemieckiego obozu w O┼Ťwi─Öcimiu. Zosta┼é zwolniony z obozu 24 listopada 1941 r. dzi─Öki staraniom matki, powo┼éuj─ůcej si─Ö na zas┼éugi swego m─Ö┼╝a lekarza – dyrektora szpitala, kt├│remu zawdzi─Öcza┼éo ┼╝ycie i zdrowie wielu niemieckich ┼╝o┼énierzy, w okresie I wojny ┼Ťwiatowej. Po uwolnieniu z obozu powr├│ci┼é w grudniu 1941 roku wychudzony i┬áwyg┼éodzony do rodziny do Niska. Po powrocie zapytany przez s─ůsiada aby opowiedzia┼é jak wygl─ůda Niemiecki ob├│z w O┼Ťwi─Öcimiu niech─Ötnie odpowiedzia┼é:┬áCokolwiek powiem ÔÇô nie uwierzycie, wi─Öc prosz─Ö nie pyta─ç. Jedno jest tylko pewne, ┼╝e Niemcy ju┼╝ mnie ┼╝ywego nie dostan─ů.

┬ęFundacja KEDYW

Zdj─Öcie Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego z niemieckiego obozu KL Auschwitz w O┼Ťwi─Öcimiu (fot. Fundacja KEDYW).

┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬ęFundacja KEDYW

Telegram do rodziny w Warszawie informuj─ůcy o powrocie Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego z Auschwitz. (fot. Fundacja KEDYW)

Konspiracja

6 grudnia 1942 r. podj─ů┼é prac─Ö w okupowanych przez Niemc├│w Zak┼éadach Po┼éudniowych (COP) w Stalowej Woli, jednocze┼Ťnie anga┼╝uj─ůc si─Ö w walk─Ö konspiracyjn─ů i tajne nauczanie, przyjmuj─ůc pseudonim „Kret”.

W marcu 1943 r. zosta┼é mianowany oficerem dywersji przez Komendanta AK obwodu Nisko – Stalowa Wola Kazimierza Pilata ps. „Zaremba” i dow├│dc─ů pionu Kierownictwa Dywersji (Kedyw) obwodu. W maju 1943 r. z rozkazu komendanta Pilata tworzy tajn─ů baz─Ö Kedywu na tzw. „G├│rce” (dzisiejsza siedziba powstaj─ůcego Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej).

Jako pracownik okupowanych ZP przemianowanych na „Reichswerke Hermann G├Âring – Stahlwerke Stalowa Wola” prowadzi dywersj─Ö polegaj─ůc─ů na niszczeniu produkowanych element├│w niemieckich dzia┼é artyleryjskich.

W grudniu 1943 r. wraz z oddzia┼éem stalowowolskiego Korpusu Zachodniego AK, uczestniczy w akcji odkopywania broni. Na wskutek wykrycia przez Niemc├│w cz┼éonk├│w konspiracyjnego KZ, po tej akcji musia┼é przej┼Ť─ç ca┼ékowicie do podziemia, w obawie przed aresztowaniem, gdy┼╝ Niemcy zdo┼éali aresztowa─ç prawie ca┼éy oddzia┼é KZ-AK.


Czytaj wi─Öcej: Korpus Zachodni Armii Krajowej


Jako dow├│dca Kedywu organizuje wiele akcji zbrojnych w Stalowej Woli i jej okolicach. 8 grudnia 1943 r. przeprowadzi┼é ┬áakcj─Ö w niemieckim szpitalu (dzisiejsza szko┼éa nr 1 w Stalowej Woli), w kt├│rej grupa ┼╝o┼énierzy Kedywu w sk┼éadzie: Stanis┼éaw Be┼é┼╝y┼äski ps. „Kret”, Mieczys┼éaw Potyra┼äski ps. „Poraj”, Jerzy Filip ps. „Biga” i Jan Orze┼é ps. „Kmicic” dokonali odbicia z niemieckich r─ůk zast─Öpcy komendanta obwodu AK – Ryszarda ┼Üli┼╝y┼äskiego ps. „Skowron” i Teres─Ö Wysock─ů ÔÇô ┼é─ůczniczk─Ö AK, a za razem kuzynk─Ö S. Be┼é┼╝y┼äskiego.

Na budynku Publicznej Szko┼éy Podstawowej nr 1 im. Wac┼éawa G├│rskiego w Stalowej Woli, gdzie w 1941 r. mia┼éa miejsce wspomniana akcja, w 55 rocznic─Ö tego wydarzenia ods┼éoni─Öto tablic─Ö pami─ůtkow─ů.

fot. Muzueum Wojska Polskiego

Niemiecki Parabellum p08 zdobyty przez Stanisława Bełżyńskiego

W zbiorach muzeum Wojska Polskiego znajduje si─Ö pistolet P08 Parabellum zdobyty w 1942 r. przez Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego podczas akcji, w kt├│rej zgin─Ö┼éo dw├│ch niemieckich ┼╝andarm├│w. Z broni tej „Kret” zastrzeli┼é podobno 30 Niemc├│w.

Tragiczna ┼Ťmier─ç┬áz r─ůk niemieckiego okupanta

Stanis┼éaw Be┼é┼╝y┼äski „Kret” zgin─ů┼é 18 maja 1944 r. Zosta┼é zastrzelony na przy stacji kolejowej w Rozwadowie, w czasie pr├│by przebicia si─Ö z okr─ů┼╝onej bazy Kedywu (dzisiejsze Muzeum Kedywu), mieszcz─ůcego si─Ö tu┼╝ naprzeciwko stacji.

┼Ümier─ç swojego dow├│dcy i przyjaciela po wojnie opisa┼é ┼╝o┼énierz Kedywu Adam Lis w nast─Öpuj─ůcy spos├│b:

┼Ümier─ç „Kreta” by┼éa w jego stylu. Jego ostatnie momenty ┼╝ycia by┼éy przed┼éu┼╝eniem jego codziennego zachowania si─Ö. Gdy obecni na „G├│rce” uciekali na miasto przez ogrody, gdy panika posiad┼éa innych i przyp┼éacili┬áto ┼╝yciem, psychologiczne zaskoczenie wroga i odci─ů┼╝enie pogoni, pokierowa┼éo jego krokami. Przez wywalone okno kina skacze na ulic─Ö dziel─ůc─ů kino i stacj─Ö Rozwadowsk─ů. Otaczaj─ůca policja niemiecka, Gestapowcy, Bahnschutz’e, ┼╝andarmeria kryj─ů si─Ö gdzie mo┼╝liwe, a on kilkoma seriami stenu, bez oporu przebiega ulic─Ö, furt─Ö kolejow─ů i jest na torach pomi─Ödzy przetaczanymi wagonami. Zanim Niemcy och┼éon─Öli „Kret” by┼é po drugiej stronie stacji. Pozosta┼éy pola i odleg┼éy las. By┼é ca┼ékowicie bezpieczny od broni automatycznej ale pada jeden strza┼é i po┼éo┼╝y┼é go na miejscu. Daleko od stacji w polu!

Na ostatniej bocznicy kolejowej sta┼é poci─ůg z Azarbejd┼║anami w s┼éu┼╝bie niemieckiej, wyposa┼╝eni w stare, d┼éugie karabiny z pierwszej wojny ┼Ťwiatowej. Jeden strza┼é z takiego karabinu zabi┼é jednego z najlepszych Akowc├│w, kt├│ry nie lubi┼é zaskocze┼ä i g┼éupoty.

– Adam Lis


Czytaj więcej:  Wpadka Kedywu


Po ┼Ťmierci Stanis┼éaw Be┼é┼╝y┼äski pocz─ůtkowo zosta┼é pochowany na rozwadowskim cmentarzu. Po wojnie w 1947 r. jego zw┼éoki ekshumowano i po uroczystym pogrzebie przeniesiono do Mauzoleum na Cmentarz Komunalny w Stalowej Woli, gdzie spoczywaj─ů polegli stalowowolscy ┼╝o┼énierze Armii Krajowej.

┬ęFundacja KEDYW

Mauzoleum w Stalowej Woli, miejsce spoczynku Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego – 1946 r.

Odznaczenia

Rozkazem Komendanta Okr─Ögu Krak├│w AK zosta┼é odznaczony Krzy┼╝em Walecznych. Po┼Ťmiertnie odznaczony przez komunistyczne Wojsko Polskie medalem Krzy┼╝ Grunwaldu.

┬ęFundacja KEDYW

Za┼Ťwiadczenie o przyznania po┼Ťmiertnie Stanis┼éawowi Be┼é┼╝y┼äskiemu Krzy┼╝a Grunwaldu 3 kl.

Ucieczka rodziny do Warszawy

┼╗ona Krystyna Be┼é┼╝y┼äska, po ┼Ťmierci m─Ö┼╝a zagro┼╝ona aresztowaniem wyjecha┼éa z dwiema c├│rkami Magdalen─ů i Edyt─ů do Warszawy. Tam wkr├│tce nawi─ůza┼éa kontakt z AK i jako ┼é─ůcznika Kedywu Komendy G┼é├│wnej AK uczestniczy┼éa w Powstaniu Warszawskim. Zgin─Ö┼éa we wrze┼Ťniu 1944 r. przy pr├│bie sforsowania Wis┼éy na starym mie┼Ťcie podczas powstania.

┬ęFundacja KEDYW

Pomnik rodziny Be┼é┼╝y┼äskich na warszawskich Pow─ůzkach (fot. Edyta Be┼é┼╝y┼äska-Soli┼äska)

┬ęFundacja KEDYW

Pomnik rodziny Be┼é┼╝y┼äskich na warszawskich Pow─ůzkach┬á(fot. Edyta Be┼é┼╝y┼äska-Soli┼äska)

Miejsce u┼Ťwi─Öcone krwi─ů┬áBohatera

Ulica na kt├│rej znajduje si─Ö historyczna „G├│rka” (budynek Muzeum Kedywu) i dawna siedziba rozwadowskiego Kedywu, dzi┼Ť nosi nazw─Ö Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego, wychodzi ona na wprost stacji w miejsce gdzie zgin─ů┼é „Kret”. Na kamienicy znajduje si─Ö tablica pami─ůtkowa umieszczona w 40-t─ů rocznic─Ö likwidacji Kedywu, upami─Ötniaj─ůca Kedyw i poleg┼éych ┼╝o┼énierzy Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego i Stanis┼éawa Szumielewicza ps. „Kryspin”. Co roku od 2016 r. na cze┼Ť─ç Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego i ┼╝o┼énierzy Kedywu obwodu Nisko – Stalowa Wola AK, Fundacja KEDYW i Muzeum Kedywu organizuje pami─ůtkowe uroczysto┼Ťci.

 

Cze┼Ť─ç Jego Pami─Öci!

 

MW / MKDAK / Fundacja KEDYW

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej, Edyta Be┼é┼╝y┼äska-Soli┼äska, , Wspomnienia Adama Lisa, Dionizy Garbacz „Brunatne Lata”.

┬ę COPYRIGHT 2016-2020 Fundacja KEDYW. Wszelkie Prawa zastrze┼╝one. Kopiowanie tekst├│w, zdj─Ö─ç lub film├│w bez zgody Fundacji KEDYW zabronione!


Pierwsze w Polsce Muzeum Kedywu – elitarnego pionu dywersyjnego Armii Krajowej powstaje z inicjatywy Fundacji KEDYW. Nasza dzia┼éalno┼Ť─ç opiera si─Ö na wolontariacie i darowiznach ludzi dobrej woli. Bez twojego wsparcia nie osi─ůgniemy celu! WESPRZYJ NAS!

Zostań Patronem Muzeum Kedywu poprzez serwis Patronite:


Lub wesprzyj przelewem bankowym na konto:

Konto bankowe: SANBank Nadsański Bank Spółdzielczy
Nr konta: 05 9430 0006 0046 7597 2000 0001
KOD SWIFT: POLUPLPR


Lub bezpiecznie kart─ů p┼éatnicz─ů przez system p┼éatno┼Ťci PayPal: