23 kwietnia 1944 r. na Podkarpaciu rozbi┼é si─Ö brytyjski samolot zrzutowy JP224 ÔÇ×RitaÔÇŁ

Rozbity Halifax JP224 ÔÇ×RitaÔÇŁ (fot. Biblioteka w Nowej Sarzynie)

W 1943 roku alianci zapocz─ůtkowali seri─Ö zrzut├│w zaopatrzeniowych dla Armii Krajowej na terenie Lubelszczyzny. Do wykonania skomplikowanych zrzut├│w zosta┼é wykorzystany m.in. ÔÇ×Szwadron nr 148 do zada┼ä specjalnychÔÇŁ angielskiej Royal Air Force (RAF). W tych misjach specjalnych na terenie Polski z r├│┼╝nych przyczyn rozbi┼éo si─Ö kilka maszyn RAF-u.┬á

Na Podkarpaciu swoj─ů misj─Ö zako┼äczy┼éy dwie brytyjskie maszyny typu Halifax. Pierwsza z nich Halifax o symbolach JP224 run─ů┼é 23 kwietnia 1944 r. pod wsi─ů Tarnog├│ra (ok. 30 km na po┼éudnie od Stalowej Woli). Druga tego typu maszyna o symbolach BB438 zosta┼éa zestrzelona przez niemieckie my┼Ťliwce we wsi Sadkowa G├│ra ko┼éo Mielca. W katastrofie Halifaxa JP224 prze┼╝y┼éa ca┼éa 7-osobowa za┼éoga, w przypadku drugiego zgin─Ö┼éo pi─Öciu lotnik├│w, a dw├│ch dosta┼éo si─Ö do niewoli.

Baza we włoskim Brindisi

Na lotnisku Campo Cassale we w┼éoskim Brindisi znajdowa┼éa si─Ö baza lotnicza ÔÇ×Special Operations ExecutiveÔÇŁ (SOE) brytyjskiej RAF. SOE (Kierownictwo Specjalnych Operacji) zosta┼éo powo┼éane 22 lipca 1940 roku do prowadzenia misji rozpoznawczych, szpiegowskich i sabota┼╝owych na terenie okupowanej Europy. Na lotnisku w Brindisi stacjonowa┼é m.in. ÔÇ×(SD) Squadron No. 148ÔÇŁ (Szwadron nr 148 do zada┼ä specjalnych) RAF-u wchodz─ůcy w sk┼éad SOE.

Kapitan Thomas Storey 1943 r. (fot. zbiory Jennifer Elkin)

W niedziel─Ö 23 kwietnia 1944 r. z Brindisi do okupowanej Polski zaplanowanych by┼éo 9 lot├│w samolot├│w zaopatrzonych w specjalne zasobniki zawieraj─ůce bro┼ä, amunicj─Ö, lekarstwa, umundurowanie i sprz─Öt radiotechniczny przeznaczony dla oddzia┼é├│w Armii Krajowej.

Jednym z tych dziewi─Öciu lec─ůcych tego dnia samolot├│w by┼é Halifax brytyjskiego producenta Handley Page o symbolach JP224 nazywany „Rit─ů”. Samolot by┼é nazwany przez jego kapitana Thomasa Storeya na cze┼Ť─ç swojej ┼╝ony Rity Storey. ÔÇ×RitaÔÇŁ na swoj─ů misj─Ö do Polski wystartowa┼éa o godz. 19:20 z lotniska w Brindisi, a jej docelow─ů plac├│wk─ů zrzutow─ů mia┼éa by─ç plac├│wka AK o krypt. ÔÇ×KlaczÔÇŁ w okolicach Opola Lubelskiego.

Na pok┼éadzie ÔÇ×RityÔÇŁ znajdowa┼éa si─Ö za┼éoga w sk┼éadzie:

  • Pilot – Thomas Storey ps. ÔÇ×TommyÔÇŁ┬á(Anglik)
  • Drugi pilot – Edward Elkington-Smith ps. ÔÇ×EddieÔÇŁ┬á(Anglik)
  • Nawigator – Oscar Congdon ps. ÔÇ×HapÔÇŁ┬á(Kanadyjczyk)
  • Radiotelegrafista┬á– Walter Davis ps. ÔÇ×WallyÔÇŁ┬á(Anglik)
  • Strzelec g├│rny – Patrick Stradling ps. ÔÇ×PaddyÔÇŁ┬á(Irlandczyk)
  • Strzelec ogonowy – Jim┬áC. Hughes ps. ÔÇ×TaffyÔÇŁ┬á(Walijczyk)
  • Mechanik pok┼éadowy – Charles Keen ps. ÔÇ×CharlieÔÇŁ┬á(Anglik)

Ostatni lot Halifax JP224 ÔÇ×RitaÔÇŁ

Wi─Ökszo┼Ť─ç trasy ostatniego lotu ÔÇ×RityÔÇŁ wiod─ůcej przez Morze Adriatyckie, Jugos┼éawi─Ö, W─Ögry i S┼éowacj─Ö do Polski odby┼éo si─Ö spokojnie. Tylko ostatnie 20 minut lotu okaza┼éy si─Ö dramatyczne w skutkach. 20 minut przed docelowym zrzutem, dwa z czterech silnik├│w Halifaxa odm├│wi┼éy pos┼éusze┼ästwa. Aby zmniejszy─ç ci─Ö┼╝ar maszyny, Thomas Storey zdecydowa┼é si─Ö wyrzuci─ç obci─ů┼╝aj─ůcy go ┼éadunek, niestety to nic nie pomog┼éo i w chwil─Ö p├│┼║niej wysiad┼é trzeci silnik maszyny. Pilot zdaj─ůc sobie spraw─Ö z sytuacji postanowi┼é wyda─ç rozkaz opuszczenia samolotu przez za┼éog─Ö a chwil─Ö p├│┼║niej Halifax JP224 ÔÇ×RitaÔÇŁ uderzy┼é w ziemi─Ö na obrze┼╝ach wsi Tarnog├│ra ko┼éo Sarzyny.

Cudem nikt nie zgin─ů┼é

Lot do okupowanej Polski 23 kwietna 1944 roku dla za┼éogi Halifaxa JP224 okaza┼é si─Ö koszmarem, jednak z ca┼éej 7-osobowej za┼éogi samolotu nikt nie zgin─ů┼é, nikt te┼╝ nie dozna┼é powa┼╝niejszych obra┼╝e┼ä. Wszyscy z za┼éogi powr├│cili do swoich dom├│w, cho─ç drogi wiod─ůce ich z powrotem do tych dom├│w by┼éy bardzo odmienne. Tylko dw├│ch Eddie Elkington-Smith i Oscar Congdon z za┼éogi ÔÇ×RityÔÇŁ wpadli w r─Öce Niemc├│w. Po aresztowaniu wkr├│tce zostali wywiezieni do niemieckich oboz├│w do Niemczech, ale im te┼╝ uda┼éo si─Ö prze┼╝y─ç wojn─Ö. Doczekali si─Ö w obozach wyzwolenia przez ameryka┼äsk─ů Armi─Ö i po wojnie powr├│cili do swoich dom├│w.

Kolejnych czterech cz┼éonk├│w za┼éogi cho─ç pocz─ůtkowo zosta┼éa rozproszona po okolicy, wkr├│tce jednak znale┼║li si─Ö w jednej kupie dzi─Öki pomocy mieszka┼äc├│w Tarnog├│ry oraz partyzant├│w Batalion├│w Ch┼éopski (BCh) dzia┼éaj─ůcych w├│wczas w rejonie Tarnog├│ry. ┼╗o┼énierze BCh udzielili im schronienia i pomocy w wydostaniu si─Ö z Tarnog├│ry, kt├│r─ů Niemcy natychmiast zacz─Öli przeczesywa─ç z nadziej─ů, ┼╝e znajd─ů angielskich lotnik├│w.

Od lewej: Patrick Strandling, Tom Storey, Jim Hughes, Charles Keen po rozbiciu samolotu. (fot. zbiory Jennifer Elkin)

Przerzut za San

Teren Tarnog├│ry w├│wczas le┼╝a┼é w obr─Öbie Obwodu Nisko-Stalowa Wola Armii Krajowej krypt. ÔÇ×NiwaÔÇŁ, dlatego dow├│dztwo BCh zdecydowa┼éo si─Ö skierowa─ç spraw─Ö brytyjskich lotnik├│w do ├│wczesnego komendanta obwodu Boles┼éawa Rudzi┼äskiego ps. ÔÇ×IrkaÔÇŁ. Komendant Rudzi┼äski po zapoznaniu si─Ö z sytuacj─ů postanowi┼é przej─ů─ç brytyjskich lotnik├│w i przerzuci─ç ich za San gdzie bazowa┼é oddzia┼é dyspozycyjny obwodu i szansa na ich ukrycie przed Niemcami by┼éa du┼╝o wi─Öksza.

Zadanie dla Kedywu

Wykonanie zadania przerzutu lotnik├│w za San komendant Rudzi┼äski zleci┼é ┼╝o┼énierzom Kedywu obwodu ÔÇ×NiwaÔÇŁ. We wspomnieniach pilota Thomasa Storeya zapisanych w ksi─ů┼╝ce ÔÇ×A Special DutyÔÇŁ (Zadanie Specjalne) wydanej przez jego c├│rk─Ö Jennifer Elkin w 2014 roku, dowiadujemy si─Ö, ze dow├│dca BCh Zenon Wo┼écz ps. ÔÇ×WilkÔÇŁ dostarczy┼é brytyjskich lotnik├│w do um├│wionego punktu przerzutowego na rzece San mieszcz─ůcego si─Ö w Kamionce Dolnej gdzie jak to opisuje J. Elkin czeka┼éo ÔÇ×czterdziestu partyzant├│w ze specjalnej sabota┼╝owo-dywersyjnej jednostki AK, kt├│ra mia┼éa wspiera─ç ich w walce, je┼Ťli by by┼éa taka potrzeba. Dow├│dc─ů tej jednostki by┼é Stanis┼éaw Be┼é┼╝y┼äski, doktor filozofii i profesor uniwersytecki przed wojn─ů – obecnie partyzancki dow├│dca, totalnie oddany ruchowi oporu”.

Fragment ksi─ů┼╝ki „A Special Duty” Jennifer Elkin opowiadaj─ůcy o 40-osobowym oddziale Kedywu dow├│dcy Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego. (fot. Jennifer Elkin)

W nocy 28 kwietnia 1944 roku ┼╝o┼énierze Kedywu bezpiecznie przeprawili brytyjskich lotnik├│w przez San i przekazali ich do oddzia┼éu Jana Or┼éa ÔÇ×KmicicaÔÇŁ – dyspozycyjnego oddzia┼éu obwodu AK.

┼╗ycie w partyzanckim obozie

Nast─Öpne kilka tygodni Angielscy lotnicy sp─Ödzili na zasaniu z oddzia┼éem ÔÇ×KmicicaÔÇŁ ucz─ůc si─Ö partyzanckiego ┼╝ycia w trudnych warunkach okupowanej Polski.

ÔÇ×┼╗ycie partyzanckie by┼éo trudne, ale tam by┼éa rutyna, poczucie celu i kole┼╝e┼ästwa, kt├│re czasami powodowa┼éo, ┼╝e ┼╝ycie by┼éo milsze. Lotnicy byli przyj─Öci do oddzia┼éu i traktowani na r├│wno pod ka┼╝dym wzgl─Ödem, jedynie tylko nie pozwalano im bra─ç udzia┼éu w akcjach oddzia┼éuÔÇŁ – pisa┼éa w swojej ksi─ů┼╝ce Jennifer Elkin wspominaj─ůc s┼éowa ojca pilota. Z czasem jednak angielskim lotnikom pozwolono korzysta─ç z austriackich karabin├│w Mannlicher, z kt├│rymi brali udzia┼é w patrolach i wartach.

Pr├│ba kontaktu z aliantami

┬ęFundacja KEDYW

Stanis┼éaw Be┼é┼╝y┼äski ps. ÔÇ×KretÔÇŁ – oficer dywersji Kedywu Armii Krajowej Obwodu Nisko-Stalowa Wola.

W swojej ksi─ů┼╝ce Jennifer Elkin wspomina te┼╝, ┼╝e ojciec Thomas Storey zwr├│ci┼é si─Ö do dow├│dcy Kedywu Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego ÔÇ×KretaÔÇŁ z pro┼Ťb─ů wys┼éania wiadomo┼Ťci do bazy w Brindisi aby poinformowa─ç dow├│dztwo RAF-u, ┼╝e s─ů ÔÇ×┼╝ywi i w przyjaznych r─ÖkachÔÇŁ. Jak si─Ö okazuje p. Elkin uda┼éo si─Ö ustali─ç, ┼╝e Stanis┼éaw Be┼é┼╝y┼äski rzeczywi┼Ťcie zdo┼éa┼é wykona─ç pro┼Ťb─Ö Storeya i wiadomo┼Ť─ç taka do Brindisi dotar┼éa. Potwierdzenie otrzymanej wiadomo┼Ťci znalaz┼éa w zapiskach ksi─ůg lotnik├│w z Brindisi, w kt├│rych to znajduje si─Ö meldunek o nast─Öpuj─ůcej tre┼Ťci: ÔÇ×Z terenuÔÇŁ w Polsce otrzymali┼Ťmy informacj─Ö stwierdzaj─ůc─ů, ┼╝e pilot Storey i trzech cz┼éonk├│w jego za┼éogi s─ů w bezpiecznych r─Ökach”.

Fragment notatki z dziennika lot├│w RAF potwierdzaj─ůcy odbi├│r meldunku Stanis┼éawa Be┼é┼╝y┼äskiego. (fot. Jennifer Elkin)

Z ksi─ů┼╝ki Jennifer Elkin wynika, ┼╝e Thomas Storey od samego pocz─ůtku swojego pobytu w oddziale ÔÇ×KmicicaÔÇŁ pr├│bowa┼é nam├│wi─ç dow├│dc─Ö oddzia┼éu do podj─Öcia rozm├│w z sowieckimi partyzantami aby ci umo┼╝liwili im wydostanie si─Ö z Polski. ÔÇ×KmicicÔÇŁ tak samo jak ÔÇ×KretÔÇŁ, przyczyni┼é si─Ö do jego pr├│┼Ťb.

Rozmowy z rosyjskimi partyzantami

9 maja 1944 roku w Momotach G├│rnych w Lasach Janowskich na zaproszenie Jana Or┼éa ÔÇ×KmicicaÔÇŁ odby┼éo si─Ö spotkanie dow├│dc├│w polskich oraz sowieckich oddzia┼é├│w rajdowych. Na spotkaniu tym dow├│dcy mieli omawia─ç tak┼╝e plany o ewentualnej przysz┼éej wsp├│┼épracy tych oddzia┼é├│w w walce przeciwko Niemcom. Na spotkanie dow├│dc├│w ÔÇ×KmicicÔÇŁ zabra┼é ze sob─ů patrol sk┼éadaj─ůcy si─Ö z angielskich lotnik├│w i przedstawi┼é ich dow├│dcy sowieckiego oddzia┼éu Miko┼éajowi Kunickiemu ps. ÔÇ×MuchaÔÇŁ. Na spotkaniu Kunicki wyrazi┼é zgod─Ö na przekazanie wiadomo┼Ťci do Kijowa odno┼Ťnie sytuacji angielskich lotnik├│w.

Od lewej: Charles Keen, Mikołaj Kunicki, Jim Hughes, Thomas Storey, Ducia, Patrick Stradling (fot. Jennifer Elkin).

Wylot z Polski

Wkr├│tce sowieckie dow├│dztwo w Kijowie nawi─ůza┼éo kontakt z Anglikami i Rosjanie po pertraktacjach zgodzili si─Ö zabra─ç angielskich lotnik├│w z powrotem do Kijowa w samolocie, kt├│ry wykona zrzut zaopatrzeniowy dla sowieckich┬ápartyzant├│w.

5 czerwca 1944 roku na polu w zbo┼╝u pomi─Ödzy wsiami Huta Krzeszowska i Szeligi wyl─ůdowa┼é sowiecki samolot i po kr├│tkim roz┼éadowaniu zapas├│w dla sowieckich partyzant├│w za┼éadowano czterech angielskich lotnik├│w oraz Jerzego ┼üy┼╝w─Ö – ┼╝o┼énierza oddzia┼éu „Kmicica”, kt├│ry jako pomocnik i t┼éumacz angielskiego zosta┼é wys┼éany z Anglikami. Tego dnia zako┼äczy┼é si─Ö pierwszy etap gehenny dla czterech angielskich lotnik├│w.

Powr├│t do domu

Po przylocie do Kijowa angielskie dow├│dztwo zaaran┼╝owa┼éo transport lotnik├│w do Moskwy, a nast─Öpnie do Murma┼äska, gdzie zostali za┼éadowani na statek angielskiej Armii. 8 lipca 1944 statek dotar┼é do portu na wyspach brytyjskich i kilkumiesi─Öczna podr├│┼╝ angielskich lotnik├│w szcz─Ö┼Ťliwie dobieg┼éa ko┼äca.

Si├│dmy i ostatni

Si├│dmy i ostatni z grupy, radiotelegrafista Walter Davis, nie znalaz┼é swoich koleg├│w lotnik├│w. Po wyl─ůdowaniu na spadochronie na ma┼éej polanie, w obawie przed wpadk─ů w Niemieckie r─Öce maszerowa┼é bez przerwy do ┼Ťwitu. Nad ranem dotar┼é do wsi gdzie napotka┼é Polak├│w, kt├│rzy pocz─Östowali go chlebem i mlekiem i pomaszerowa┼é kolejne 20 godzin, a┼╝ dotar┼é do W├│lki Nied┼║wiedzkiej. Tam skierowany zosta┼é przez So┼étysa do gaj├│wki ÔÇ×┼üoinyÔÇŁ gdzie przej─Öty zosta┼é przez lokalny oddzia┼é konspiracji porucznika ÔÇ×┼üukaszaÔÇŁ (NN). W nast─Öpnym etapie przedosta┼é si─Ö do gaj├│wki w Smolarzynach w powiecie lubelskim, gdzie na d┼éu┼╝ej zosta┼é ju┼╝ pod opiek─ů rodziny gajowego Jakuba Deca. U rodziny Dec├│w otrzyma┼é fa┼észyw─ů Kenkart─Ö i tam doczeka┼é ko┼äca niemieckiej okupacji. Podobnie jak jego koledzy, powr├│ci┼é do domu przebywaj─ůc szlak z Rzeszowa przez Lw├│w, Kij├│w, Odess─Ö i drog─ů morsk─ů przez Malt─Ö dotar┼é do Glasgow w Szkocji.

Pomnik w Tarnog├│rze

W 2012 roku z inicjatywy prezesa Stowarzyszenia Przyjaci├│┼é Tarnog├│ry Edwarda Kaka w pobli┼╝u miejsca gdzie rozbi┼é si─Ö angielski Halifax JP224 zosta┼é ods┼éoni─Öty i po┼Ťwi─Öcony pomnik upami─Ötniaj─ůcy miejsce katastrofy oraz mieszka┼äc├│w i ┼╝o┼énierzy BCh, kt├│rzy przyczynili si─Ö do akcji ratowania angielskich lotnik├│w. Od tej pory prawie co roku, w rocznic─Ö katastrofy pomnik ten odwiedzaj─ů m.in. c├│rki kapitana Thomasa Storeya oraz cz┼éonkowie rodzin lotnik├│w.

Warta harcerzy przy pomniku podczas 72. Rocznicy ratowania lotnik├│w w 2016 r.

Szlak Rowerowy ÔÇ×RitaÔÇŁ

Z inicjatywy Edwarda Kaka i burmistrza Nowej Sarzyny Andrzeja Rychela zosta┼éa tak┼╝e zainicjowana kolejna inicjatywa zwi─ůzana z angielskim Halifaxem. 5 czerwca 2017 roku w rocznic─Ö wylotu z Polski angielskich lotnik├│w, otwarty zosta┼é szlak rowerowy wiod─ůcy ┼Ťcie┼╝kami, kt├│re przemierzyli angielscy lotnicy z polsk─ů partyzantk─ů 73 lata wcze┼Ťniej, podczas niemieckiej okupacji. Trasa Szlaku Rowerowego ÔÇ×RitaÔÇŁ liczy ok 70 km. Inicjatyw─Ö t─Ö wspomogli cz┼éonkowie ┼Üwiatowego Zwi─ůzku ┼╗o┼énierzy Armii Krajowej Ko┼éa Obwodu NiskoÔÇôStalowej Woli.

Poni┼╝ej film zrealizowany 23 kwietnia 2017 r. podczas otwarcia szlaku ÔÇ×RitaÔÇŁ.

 

MW

Bibliografia: Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Jennifer Elkin ÔÇ×A Special DutyÔÇŁ, Edward Kak, www.tarnogora.info.pl, Mieczys┼éaw Potyra┼äski ÔÇ×Historia Oddzia┼éu Partyzanckiego „Kmicica” – OP33ÔÇŁ.

┬ę COPYRIGHT 2016-2024. Wszelkie Prawa zastrze┼╝one. Kopiowanie tekst├│w, zdj─Ö─ç lub film├│w bez zgody zabronione!