8.6.1944 r. Niemcy zamordowali por. Stanis┼éawa So┼étysa ps. ÔÇ×W├│jtÔÇŁ – by┼éego cichociemnego i dow├│dc─Ö Kedywu AK

Fundacja KEDYW

por. Stanis┼éaw So┼étys ps. ÔÇ×SowaÔÇŁ, ÔÇ×W├│jtÔÇŁ

1 grudnia 1921 ÔÇô 8 czerwca 1944

ÔÇ×CichociemnyÔÇŁ ┼╝o┼énierz Polskich Si┼é Zbrojnych na Zachodzie (PSZ)
Szef Kedywu Armii Krajowej Obwodu NiskoÔÇôStalowa Wola
Oficer Kedywu Armii Krajowej Inspektorat Mielec


Porucznik Stanis┼éaw So┼étys urodzi┼é si─Ö w Warszawie 1 grudnia 1921 roku. By┼é synem Jadwigi i Mi┼éosza – legionisty i p├│┼║niejszego ┼╝o┼énierza wywiadu Armii Krajowej. Pochodzi┼é z rodziny patriotycznej o tradycjach nauczycielskich. Pod koniec lat dwudziestych, rodzina So┼étys├│w przenios┼éa si─Ö na ┼Ül─ůsk z podwarszawskiego Sulej├│wka. W 1937 r. uko┼äczy┼é gimnazjum og├│lnokszta┼éc─ůce w Katowicach (woj. ┼Ťl─ůskie). W 1939 roku otrzyma┼é ┼Ťwiadectwo dojrza┼éo┼Ťci z Liceum Og├│lnokszta┼éc─ůcego w Katowicach.

Legitymacja harcerska Stanisława Sołtysa (fot. A.Gardulska/M.Biesiada)

W czasie nauki w gimnazjum dzia┼éa┼é jako instruktor harcerski, krzewi─ůc polskie tradycje patriotyczne w┼Ťr├│d r├│wie┼Ťnik├│w. Na wakacje w 1939 roku pojecha┼é do wujostwa pa┼ästwa Duli┼äskich, mieszkaj─ůcych w przysi├│┼éku Zofipole w dzisiejszej Gminie Annopol. Jego wuj Roman Duli┼äski by┼é administratorem folwarku Hempl├│w z Wa┼éowic. Tam w dworku otoczonym dooko┼éa lasami, zasta┼é go wybuch wojny.

W chwili wybuchu wojny nie mia┼é jeszcze uko┼äczonych 18 lat, nie mia┼é wi─Öc szans dosta─ç si─Ö do walcz─ůcego wojska. Los jednak sprawi┼é, ┼╝e do zagubionego w lasach Zofipola, w nocy 9 wrze┼Ťnia przyby┼éa kilkudziesi─Öcioosobowa grupa sztabowa ┼╝o┼énierzy Wojska Polskiego. Jak si─Ö okaza┼éo, by┼éa to grupa o sile kompanii, z rozbitej za Wis┼é─ů odwodowej Armii ÔÇ×PrusyÔÇŁ, kt├│rej resztki po bitwie pod I┼é┼╝─ů przebi┼éy si─Ö nad Wis┼é─Ö. Po przeprawie w rejonie J├│zefowa i S┼éupi Nadbrze┼╝nej ci─ůgn─Ö┼éy do Lublina, gdzie zgodnie z rozkazem Naczelnego Wodza mia┼éa tworzy─ç si─Ö Armia ÔÇ×LublinÔÇŁ pod dow├│dztwem gen. Tadeusza Piskora. W grupie tej by┼éo dw├│ch genera┼é├│w: Gustaw Paszkiewicz – dow├│dca 12 dywizji piechoty oraz Stanis┼éaw Skwarczy┼äski – dow├│dca grupy operacyjnej Armii ÔÇ×PrusyÔÇŁ, ┼╗o┼énierze przenocowali tylko w Zofipolu i nad ranem wyjechali w kierunku Lublina. Stanis┼éaw So┼étys zabra┼é si─Ö z nimi na ochotnika w mundurze harcerza. Na po┼╝egnanie zostawi┼é rodzicom tylko kartk─Ö, na kt├│rej skre┼Ťli┼é par─Ö s┼é├│w, ┼╝e tak w┼éa┼Ťnie musi post─ůpi─ç.

┼Üwiadectwo uko┼äczenia szko┼éy podchor─ů┼╝ych piechoty „Cichociemnego” Stanis┼éawa So┼étysa ps. „W├│jt”.

Służba wojskowa

Nast─Öpnego dnia 19 wrze┼Ťnia z rozbit─ů Armi─ů ÔÇ×PrusyÔÇŁ przekroczy┼é granic─Ö polsko-rumu┼äsk─ů. Na pocz─ůtku listopada dotar┼é do Francji, gdzie zosta┼é skierowany do Szko┼éy Podchor─ů┼╝ych Piechoty w Guer, kt├│r─ů uko┼äczy┼é z bardzo dobrym wynikiem w kwietniu 1940 roku. W czerwcu 1940 roku po upadku Francji ewakuowa┼é si─Ö do Wielkiej Brytanii, gdzie zosta┼é przydzielony do 1 Brygady Strzelc├│w Polskich Si┼é Zbrojnych na Zachodzie (PSZ). Tam odby┼é kurs zast─Öpc├│w dow├│dc├│w pluton├│w i zg┼éosi┼é si─Ö do s┼éu┼╝by w kraju. Po konspiracyjnym przeszkoleniu dywersyjnym 2413 kandydat├│w, zosta┼é wyselekcjonowany do elitarnej grupy 316 ÔÇ×cichociemnychÔÇŁ spadochroniarzy Armii Krajowej. Nast─Öpnie 24 sierpnia 1942 roku zaprzysi─Ö┼╝ony zosta┼é w Oddziale VI Sztabu Naczelnego Wodza na rot─Ö Armii Krajowej.

Zrzut do Polski i służba w Armii Krajowej

Zrzutu z Anglii na teren okupowanej Polski odby┼é w nocy z 26 na 27 stycznia 1943 roku, w ramach operacji o krypt. ÔÇ×GaugeÔÇŁ. Akcj─ů zrzutow─ů dowodzi┼é por. naw. Radomir Walczak. Ekipa spadochroniarzy, w kt├│rej si─Ö znajdowa┼é, zosta┼éa zrzucona na plac├│wk─Ö odbiorcz─ů ÔÇ×┼╗ubrÔÇŁ oddalonej oko┼éo 14 km na p├│┼énoc od Kielc (woj. ┼Ťwi─Ötokrzyskie).

Po kilkutygodniowej aklimatyzacji w Warszawie skierowany zosta┼é do Inspektoratu AK Mielec, a nast─Öpnie do Kedywu Obwodu Nisko-Stalowa Wola AK gdzie od listopada 1943 roku do marca 1944 roku przej─ů┼é funkcj─Ö oficera dywersji i szefa Kedywu obwodu. Po zwolnieniu z dow├│dztwa Kedywu Obwodu Nisko-Stalowa Wola przeniesiony zosta┼é ponownie do Kedywu Inspektoratu w Mielcu (woj. podkarpackie). Jego zadania w inspektoracie AK koncentrowa┼éy si─Ö wok├│┼é odbioru alianckich zrzut├│w sprz─Ötu i broni przeznaczonych dla Armii Krajowej. Odpowiada┼é r├│wnie┼╝ za nadzorowanie produkcji broni w tajnej wytw├│rni zlokalizowanej w Wadowicach ko┼éo Mielca.

Stanis┼éaw So┼étys (w ┼Ťrodku z papierosem) w┼Ťr├│d „Cichociemny” podczas szkolenia w Anglii. (fot. A.Gardulska/M.Biesiada)

Podczas szkolenia w Anglii, Stanisław S. z prawej (fot A. Gardulska, M. Biesiada).

Aresztowanie

Legitymacja Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie Stanisława Sołtysa (fot. A. Gardulska/M. Biesiada)

Dzia┼éalno┼Ť─ç dywersyjn─ů Stanis┼éawa So┼étysa przerwa┼éo aresztowanie podczas potyczki z Gestapo, do kt├│rej dosz┼éo 20 maja 1944 roku w dworze Przybysz w Jamach ko┼éo Mielca. Z dworu Przybysz Stanis┼éaw So┼étys przewieziony zosta┼é do wi─Özienia w Mielcu gdzie by┼é wielokrotnie przes┼éuchiwany i brutalnie torturowany. Tam gestapowcy wybili mu wszystkie z─Öby, po┼éamali palce i wyrywali paznokcie, ale mimo to nie wyda┼é nikogo.

Po aresztowaniu Stanis┼éawa So┼étysa, Komenda Mieleckiego Obwodu AK podj─Ö┼éa starania w celu odbicia go z niemieckiego wi─Özienia. Do tego zadania wyznaczeni zostali ludzie z mieleckiego Kedywu: por. Leon Kobzdej ps ÔÇ×Le┼ŤnikÔÇŁ, por. Wies┼éaw Lachnit ps. ÔÇ×KulskiÔÇŁ, Grzegorz Wery┼äski ps. ÔÇ×Jask├│┼ékaÔÇŁ i Walenty Basiaga ps. ÔÇ×Jele┼äÔÇŁ. Ostatecznie akcj─Ö odbicia ustalono na dzie┼ä 23 maja. Wywiad AK ustali┼é, ┼╝e ÔÇ×W├│jtÔÇŁ w tym dniu zostanie przewieziony samochodem z siedziby Gestapo przy ul. Narutowicza w Mielcu na Zamek do Rzeszowa. Wyznaczono na miejsce akcji naro┼╝nik ulic Narutowicza i Ko┼Ťciuszki, sk─ůd zamierzano wycofa─ç si─Ö z odbitym wi─Ö┼║niem w zaro┼Ťla nad Wis┼éok─ů i dalej na Radomy┼Ťl Wielki.

Plan akcji przewidywa┼é, ┼╝e skr─Öcaj─ůcy na szos─Ö d─Öbick─ů samoch├│d gestapowski mieli ostrzela─ç i zatrzyma─ç ÔÇ×KulskiÔÇŁ i ÔÇ×Jask├│┼ékaÔÇŁ. Po odbiciu wi─Ö┼║nia mia┼é by─ç dokonany odskok. Akcja zako┼äczy┼éa si─Ö tragicznie. Gdy partyzanci z broni─ů o um├│wionym czasie oczekiwali na stanowiskach, niemiecka ┼╝andarmeria otrzyma┼éa telefoniczn─ů informacj─Ö od pracownik├│w Banku Rolnego, ┼╝e przed budynkiem kr─Öc─ů si─Ö podejrzani ludzie. ┼╗andarmi wys┼éali patrol, w kt├│rym znajdowa┼é si─Ö ┼╝andarm Wucky oraz funkcjonariusz Kripo Rajtaj. Niemcy znaj─ůc opisy partyzant├│w, zaatakowali ich niespodziewanie na ulicy, zabijaj─ůc na miejscu Grzegorza Wery┼äskiego, rannego Wies┼éawa Lachnita przewieziono do szpitala i starano si─Ö go utrzyma─ç przy ┼╝yciu, w celu wymuszenia od niego zezna┼ä. Niemcy obawiaj─ůc si─Ö jednak pr├│by odbicia Stanis┼éawa So┼étysa i rannego Wies┼éawa Lachnita z mieleckiego szpitala, przewie┼║li ich pod wzmocnionym nadzorem do Rzeszowa do wi─Özienia na Zamek. Obaj zostali tam ponownie poddani okrutnym torturom. Ranny Wies┼éaw Lachnit, aby nie wyda─ç koleg├│w i skr├│ci─ç sobie cierpienie zerwa┼é za┼éo┼╝one opatrunki i wkr├│tce zmar┼é. Stanis┼éaw So┼étys mimo brutalnych tortur nie da┼é si─Ö z┼éama─ç Niemcom i nie zdradzi┼é nikogo, zastrzelony zosta┼é w celi wi─Özienia na Zamku w dniu 8 czerwca 1944 roku. W chwili ┼Ťmierci mia┼é zaledwie 23 lata.

Ekshumacja

Po wojnie, w 1948 roku Stanis┼éaw So┼étys zosta┼é ekshumowany z miejsca poch├│wku i przeniesiony zosta┼é do Kwatery Wojskowej na Cmentarz Katedralny w Sandomierzu. Na jego grobie znajduje si─Ö r├│wnie┼╝ pami─ůtkowa tablica upami─Ötniaj─ůca jego ojca Mi┼éosza So┼étysa ┼╝o┼énierza AK, kt├│ry zgin─ů┼é w obozie koncentracyjnym Buchenwald w 1945 roku.

(fot. A. Gardulska, M. Biesiada)

Gr├│b „Cichociemnego” Stanis┼éawa So┼étysa ps. „Sowa”, „W├│jt”.

Odznaczenia za służbę dla Ojczyzny

Stanis┼éaw So┼étys zosta┼é po┼Ťmiertnie odznaczony Krzy┼╝em Srebrnym Orderu Virtuti Militari nr 13403, Krzy┼╝em Armii Krajowej oraz Medalem Wojska Polskiego. W Stalowej Woli na osiedlu Zasanie, jedna z ulic zosta┼éa nazwana ulic─ů Stanis┼éawa So┼étysa ku czci jego pami─Öci.

(fot. A. Gardulska, M. Biesiada)

Cze┼Ť─ç Jego Pami─Öci!

MW / MKDAK

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Jedrzej Tucholski ÔÇ×CichociemniÔÇŁ, malopolskawiiwojnie.pl, Zesp├│┼é Szk├│┼é Gastronomicznych i Hotelarskich im. KEN w Sandomierzu, Marek Biesiada, Dionizy Garbacz ÔÇ×Brunatne LataÔÇŁ.

┬ę COPYRIGHT 2016-2024. Wszelkie Prawa zastrze┼╝one. Kopiowanie tekst├│w, zdj─Ö─ç lub film├│w bez zgody zabronione!