Adam Lis ps. „Samborski”

5 stycznia 1924 – 26 sierpnia 1999

Żołnierz oddziału dywersyjnego NOW-AK Henryka Paterka ps. „Lew” (NOW COP)
Żołnierz Kedywu Armii Krajowej (AK Obwód Nisko-Stalowa Wola)
Żołnierz Kedywu Armii Krajowej (AK Obwód Przemyśl)

Adam Wiktor Lis urodził się 5 stycznia 1924 r. w Przemyślu w woj. lwowskim (obecnie woj. podkarpackie). Był synem Piotra i Emilii z d. Samborska. W 1938 roku przeprowadził się z rodzicami do Stalowej Woli (woj. podkarpackie), gdzie rozpoczął naukę w Gimnazjum i Liceum przy ul. Mickiewicza (obecna PSP nr 2).

Niemiecka okupacja

Po wybuchu wojny kontynuował naukę na tajnych kompletach pod kierownictwem profesora Witolda Habdank-Kossowskiego, i rozpoczął pracę jako elektryk w administracji osiedla „Stalowej Woli”. W czasie okupacji pracował także jako operator w Kinie „Stal” Władysława Kubikowskiego na ul. Narutowicza (obecnie sklep Stokrotka).

Konspiracja antyniemiecka

Adam Lis wychowywał się w rodzinie patriotycznej, co podczas okupacji mocno wpłynęło na jego poglądy i przyszłą działalność konspiracyjną. Jako nastoletni chłopak po wybuchu wojny i zajęciu przez Niemców Stalowej Woli zaczął pragnąć walki z okupantem w polskim podziemiu. W 1942 roku postanowił podjąć samodzielną działalność konspiracyjną. W marcu 1942 roku na Pławie (obecnie dzielnica Stalowej Woli) samodzielnie rozbroił niemieckiego żołnierza, na którym zdobył niemiecki pistolet Parabellum z futerałem. Następnie w maju włamał się do mieszkania niemieckiego oficera Wehrmachtu kapitana Meske przy obecnej ul. ks. Skoczyńskiego 22, gdzie zdobył pistolet maszynowy Bergmann, magazynek bębnowy, 2 mundury oficerskie oraz płaszcz i radio. Jeszcze w czerwcu 1942 roku podjął trzecią samodzielną akcję, tym razem rozbroił i odciął kaburę z belgijskim pistoletem Walther żołnierzowi z centrali telefonicznej. Po tej akcji akcji Niemcy wyznaczyli 5000 zł. nagrody za wskazanie sprawcy, nikt jednak na ten apel się nie zgłosił.

Narodowa Organizacja Wojskowa (NOW)

Zdobyta przez Adama Lisa broń stała się wkrótce przepustką do konspiracji. Po tej akcji nawiązał kontakty z dowódcą oddziału dywersyjnego Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) Henrykiem Paterkiem ps. „Lew” z pobliskiego Zbydniowa. W sierpniu 1942 roku spełniając swoje marzenie walki dla Ojczyzny, jako osiemnastoletni mężczyzna przyjęty został do oddziału i zaprzysiężony został przez „Lwa” przyjmując pseudonim „Samborski” (od nazwiska panieńskiego matki).

Armia Krajowa (AK)

Początkiem 1943 roku Armia Krajowa rozpoczęła konsolidację ówczesnych struktur sabotażu i dywersji, z których wkrótce powstał pion Kierownictwa Dywersji tzw. „Kedyw”. W tym samym czasie podporucznik AK Stanisław Bełżyński ps. „Kret” z polecenia komendanta Obwodu Nisko-Stalowa Wola AK kpt. Kazimierza Pilata ps. „Zaremba” rozpoczął formowanie Kedywu obwodu, który według nowych dyrektyw Komendy Głównej AK, musiał sformować każdy okręg i obwód AK. W krótkim czasie sformowane zostały struktury Kedywu obwodu z tajną bazą nad dawnym kinem w Rozwadowie (obecnie powstające Muzeum Kedywu).

Prawdopodobnie podczas działalności w oddziale „Lwa”, Adam Lis zapoznał oficera stalowowolskiej dywersji ppor. Stanisława Bełżyńskiego ps. „Kret”, z którym oddział „Lwa” często współpracował podczas różnych akcji dywersyjnych w okolicach Stalowej Woli. W styczniu 1943 roku Stanisław Bełżyński zaproponował Adamowi Lisowi przejście do struktur stalowowolskiej AK, na co Lis się zgodził. W swoich powojennych wspomnieniach Adam Lis wspominał jedno z jego pierwszych spotkań ze Stanisławem Bełżyńskim pod swoim blokiem przy ul. H-Ż 2 (obecnie ul. ks. Popiełuszki w okolicy ul. Dmowskiego) w Stalowej Woli. Tak opisał to spotkanie:

„On mnie rozpoznał wychodząc z klatki schodowej i napomknął; rozmawiałem przed chwilą z mamusią, ale nie skorzystał z jej gościnności, bo nie miał czasu. Co Pan jej powie po powrocie do domu? Co powiem? powiem, że Pan jest nauczycielem matematyki na tajnych kompletach! Niezła myśl skomentował „Kret”, ja to powinienem użyć „matematyki”.

Pogoda była licha, zimno, więc poszliśmy do kina do operatorni (kina „Stal” na ul. Narutowicza – przyp. red.). Tam rozmawialiśmy dobrą godzinę. Rozchodziło się mu o przeniesienie mojego członkostwa z placówki „Lwa” Zbydniów do miejscowej komendy.

Zrobiliśmy randkę na spotkanie się w kościele Kapucynów i ustaliliśmy metody komunikacji, bo było jasne, że w domu mnie nikt (nie) skontaktuje z racji mojej matki.
Na jedno z następnych spotkań w kinie, „Kret” przyszedł z „Wójtem” St. Sołtys i stopniowo dowiedziałem się, że on był skoczkiem spadochronowym i zaczął ciąg spotkań i korepetycji w użyciu (walki) noża, ubezwładniania i innych sztuczek używanych przez „Komandosów”. Czasami trudno było dla jednego lub drugiego przyjść do Stalowej Woli, więc po spotkaniu mnie w Rozwadowie na targowisku, poszliśmy na „Górkę” (krypt. bazy Kedywu, przyp. red.) koło stacji (PKP). Tu była inna atmosfera, bardziej centralna operacja. Nikt nikogo nie przedstawiał, nie pytał o powód wizyty, rozmawiano półgłosem, bo zawsze ktoś spał na tapczanie lub na bambetlu. W aluminiowym czajniku woda kipiała na piecyku od czasu do czasu i można się było napić herbaty z niemytych szklanek lub kubków. Garnuszki i kubki były używane gdy przybyło więcej „zwiedzających”. Tu spotkałem „Irkę” i innych ważniejszych konspiratorów, zawsze ten sam sposób byłem przedstawiany przez „Kreta”. To jest „Samborski” mówił za mnie. Nie pytałem, co on komu mówił, ale uważałem, że twarzowe rozpoznanie jest zasadnicze w konspiracji. Ja również nigdy nie pytałem o nic i dlatego nie wiele wiedziałem; ale obiło mi się o uszy, że „Kret” miał dwie córeczki, które były z żoną, ale gdzie? co, i jak? to mnie nie obchodziło. Moim głównym problemem były tłumaczenia się, i wyjaśnienia mojej matce na pytania; dlaczego jesteś późno? gdzie byłeś? z kim? (sprawdzała) i inne ambarasujące pytania dla młodego Akowca….(…)”

Po przejściu Adama Lisa do Kedywu, Stanisław Bełżyński „Kret” był już oficerem dywersji i dowódcą Kedywu AK Obwodu Nisko-Stalowa Wola, którego tajną bazę dowództwo AK ulokowało w Rozwadowie na wspomnianym wyżej strychu przedwojennego kina. Gdy nowo powołany Kedyw obwodu pod dowództwem Bełżyńskiego rozpoczął swoją działalność w Rozwadowie, Adam Lis został jednym pierwszych jego żołnierzy i wkrótce otrzymał także rozkaz stworzenia pięcioosobowego patrolu, którego mianowany został dowódcą. Wówczas Adam Lis przeszedł dodatkowe szkolenie w sabotażu i dywersji, które kierował zrzucony z Anglii do Polski cichociemny Stanisław Sołtys ps. „Wójt”.

Akcje z Kedywem AK Obwodu Nisko-Stalowa Wola

Początkiem 1944 roku Adam Lis uczestniczył m.in. w transportowaniu za rzekę San broni zrzutowej do oddziału dyspozycyjnego Jana Orła „Kmicica”. Później w marcu 1944 roku po aresztowaniu i osadzeniu komendanta ktp. Kazimierza Pilata ps. „Zaremba” brał udział w planowaniu akcji odbicia Pilata z aresztu Gestapo przy dzisiejszej ul. ks. Skoczyńskiego 26 w Stalowej Woli. Ze względu na wcześniejszą pracę i jego znajomość układu elektrycznego i zasilania całego osiedla, powierzono Lisowi przygotowanie planu odcięcia prądu do osiedla podczas akcji. Na tę akcję miał być również odpowiedzialny za przygotowanie butelek zapalnych i ich późniejsze rozładowanie nitrogliceryną. Po odbiciu więźniów miał odpowiadać za przetransportowanie ich do Niska lub Rudnika nad Sanem. Akcja odbicia komendanta Pilata niestety się nie powiodła, gdyż Gestapo wcześniej zdążyło zamordować Pilata.

Skierowany do Kedywu Obwodu Przemyśl

6 czerwca 1944 roku aresztowany został przez Niemców łącznik Kedywu Feliks Kidawa ps. „Jeż”. Z związku z aresztowaniem Kidawy w obawie przed ewentualnym zdekonspirowaniem i aresztowaniem żołnierzy Kedywu, Adam Lis otrzymał rozkaz natychmiastowego opuszczenia Stalowej Woli i zgłoszenia się do Kedywu w Przemyślu. Następnego dnia, 7 czerwca o godz. 9.30 Gestapo otoczyło jego dom przy ul. H-Ż 2 w Stalowej Woli w poszukiwaniu Adama. Niemcy nie zastali go jednak w domu gdyż dzień wcześniej około 25 minut po aresztowaniu Kidawy był już w drodze do Przemyśla.

W Kedywie obwodu przemyskiego służył niecałe dwa miesiące, czyli do wejścia sowieckiej Armii Czerwonej. 26 lipca 1944 roku podczas obrony Przemyśla w ramach akcji „Burza” uczestniczył w ostatniej akcji z Kedywem przemyskim. Wówczas wycofujący się Niemcy próbowali zaminować i wysadzić koszary wojskowe przyległe do ul. św. Jana w Przemyślu. Skierowany do akcji obrony koszarów Adam Lis, z kilkoma żołnierzami natrafili na Niemców próbujących wysadzenia budynków. Podczas próby przerwania przewodów elektrycznych przez żołnierzy AK rozegrała się bitwa z Niemcami. W czasie ostrzeliwania Niemców Adam Lis znalezioną siekierą przerąbał, jak się później okazało, główny przewód do detonatora ładunku wybuchowego i do detonacji nie doszło. W tym samym czasie pojawił się oddział dywersyjny „Gniewosza”, który zaatakował Niemców i wyparł ich z terenu koszar. Niemcom nie udało się wysadzić koszar i budynki zostały uratowane.

Ucieczka z Polski Ludowej

Po wojnie z Niemcami Adam Lis pozostał w Przemyślu i ukończył tam Liceum im. Kazimierza Morawskiego. W czasie Polski Ludowej był poszukiwany przez NKWD i UB więc musiał korzystać z fałszywych dokumentów pod nazwą „Wiktor Dubik”. Po ukończeniu Liceum w Przemyślu wkrótce przeprowadził się do Lublina, gdzie rozpoczął studia medyczne. W czasie studiów w Lublinie rozpoznany został przez UB, więc musiał znów opuścić teren. Tym razem wyjechał do Krakowa, skąd wkrótce przedostał się do czeskiego Pilzna, a następnie do Monachium w Niemczech. Stamtąd wkrótce udało mu się wyjechać do USA.

Wyjazd do USA

Adam Lis przybył do USA 27 lutego 1947 roku przez Nowy York statkiem „S/S Marine Flasher” i tam pozostał już do końca swojego życia. W 1949 roku uzyskał tytuł licencjacki w mikrobiologii na Uniwersytecie w Arkansas w stanie Kansas, i następnie w 1960 ukończył studia biochemiczne i medycynę uzyskując stopień doktora biochemii na Uniwersytecie Berkley College of Chemistry w Berkley w stanie Kalifornia.

Kariera w USA

W latach 1963-1977 jako profesor wykładał na University of Oregon Medical School (obecnie OSHU School of Medicine) w Portland w stanie Oregon. Po ukończeniu pracy na uniwersytecie założył i prowadził do 1984 roku pierwszą w USA instytucję prowadzącą badania metabolizmu o nazwie „The Intermediary Metabolism Institute” (pol. Instytut Pośredniczących Metabolizmów). Następnie w 1985 roku założył stowarzyszenie „Health Advocacy Associates”, które zajmowało się pomocą zdrowotną dla ubogich i nowo przybyłych do USA imigrantów. Stowarzyszenie stworzone przez Adama Lisa wspomagało także osoby starsze w uzyskaniu stosownej opieki zdrowotnej.

W 1969 roku powołał pismo naukowe pt. „Physiolology, Chemistry & Physics” (Fizjologia, Chemia i Fizyka), w którym pełnił funkcję redaktora naczelnego w latach 1969-1983. W czasie swojej kariery bywał częstym gościem różnych amerykańskich i europejskich uniwersytetów, na których wygłaszał wykłady i referaty. Jako profesor nauk medycznych należał do czołowych światowych towarzystw i stowarzyszeń naukowych.

Emerytura

W 1993 roku Adam Lis przeszedł na emeryturę i zaangażował się w życie swojej lokalnej parafii pod wezwaniem św. Stanisława w Portland (Oregon), prowadzonej wówczas przez księży z Chorwacji. Dzięki negocjacjom Adama Lisa z ojcami Towarzystwa Chrystusowego posługującego Polonii amerykańskiej udało mu się wynegocjować z Archidiecezją w Portland posługę polskich księży w.w. parafii, gdzie do dziś posługują polscy księża Chrystusowcy.

W latach 90-tych będąc na emeryturze został autorem wspomnień z lat konspiracji, które napisał i wydał w USA w języku angielskim pt. „Teenager’s diary”.

Odznaczenia

Za zasługi dla Armii Krajowej podczas akcji „Burza” został awansowany na stopień sierżanta podchorążego i otrzymał Krzyż Zasługi z Mieczami. Za działalność naukową w dziedzinie medycyny został odznaczony w 1973 roku przez akademię medyczną Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie Medalem Mikołaja Kopernika.

Adam Lis był żonaty dwa razy, najpierw z Elaine i następnie z Diane. Miał dwóch synów Richarda i Adama oraz dwie córki Janinę i Victorię. Zmarł 26 sierpnia 1999 roku w USA po ciężkiej chorobie. Spoczywa na cmentarzu River View Cemetery w Portland w stanie Oregon.

Cześć Jego Pamięci!

MW / MKDAK

Bibliografia: Archiwum Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Wspomnienia Adama Lisa (maszynopis). Wspomnienia Bolesława Maślacha, Kronika ŚZŻAK Koło Obwodu Nisko Stalowa Wola, Przegląd Historyczny XXXIX 1984 r.

© 2016-2026 MKDAK. Wszelkie Prawa zastrzeżone. Kopiowanie tekstów, zdjęć lub filmów bez zgody zabronione!

aktualizacja 5.1.2026