15 lutego 1924 r. urodzi┼é si─Ö kpt. Tadeusz Gajda ps ÔÇ×TarzanÔÇŁ – niez┼éomny ┼╝o┼énierz NOW, AK i dow├│dca NZW

kpt. Tadeusz Gajda ps. ÔÇ×TarzanÔÇŁ

15 lutego 1924 ÔÇô 14 pa┼║dziernika 1946

┼╗o┼énierz oddzia┼éu NOW-AK ÔÇ×Ojca JanaÔÇŁ Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka
Dow├│dca oddzia┼éu Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW) ÔÇ×TarzanaÔÇŁ Tadeusza Gajdy
Dow├│dca oddzia┼éu Pogotowia Akcji Specjalnej (PAS) NZW ÔÇ×TarzanaÔÇŁ Tadeusza Gajdy


Kapitan Tadeusz Gajda urodzi┼é si─Ö 15 lutego 1924 r. w Charzewicach (obecnie dzielnicy Stalowej Woli, woj. podkarpackie). By┼é synem urz─Ödnika pocztowego J├│zefa i Marii z ┼üuczak├│w. Tadeusz przyszed┼é na ┼Ťwiat w rodzinnym domu Gajd├│w na ul. Lipowej, w kt├│rym urodzi┼éo si─Ö tak┼╝e kilku innych ┼╝o┼énierzy antyniemieckiej i antysowieckiej konspiracji z tej patriotycznej rodziny. W latach 30-tych XX wieku, rodzice wraz z m┼éodym Tadeuszem przeprowadzili si─Ö do pobliskiego Niska. Do wybuchu wojny w 1939 roku zd─ů┼╝y┼é uko┼äczy─ç tylko 4 klasy gimnazjum.

Konspiracja antyniemiecka

W 1941 roku, w wieku 17 lat wst─ůpi┼é do Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) w Nisku. Wprowadzony przez swego ojca J├│zefa, zosta┼é zaprzysi─Ö┼╝ony przez kapitana Mieczys┼éawa Maroszka ps. ÔÇ×BorutaÔÇŁ – komendanta powiatowej NOW w Nisku. Podczas zaprzysi─Ö┼╝enia przyj─ů┼é pseudonim ÔÇ×TarzanÔÇŁ.

W marcu 1944 roku zagro┼╝ony aresztowaniem w rodzinnych stronach, skierowany zosta┼é przez dow├│dztwo do partyzanckiego oddzia┼éu NOW-AK ÔÇ×Ojca JanaÔÇŁ Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka bazuj─ůcego w okolicach Niska na p├│┼énocnym Podkarpaciu. Do oddzia┼éu ÔÇ×Ojca JanaÔÇŁ w├│wczas nale┼╝eli r├│wnie┼╝ w tym czasie brat jego ojca Piotr Gajda ps. ÔÇ×PancernyÔÇŁ oraz brat stryjeczny Kazimierz Gajda ps. ÔÇ×Orl─ÖÔÇŁ.

Walka na Porytowym Wzg├│rzu

Jako 20-letni ┼╝o┼énierz przeszed┼é szkolenie w ÔÇ×le┼ŤnejÔÇŁ podchor─ů┼╝├│wce NOW-AK, w kt├│rej uzyska┼é stopie┼ä plutonowego podchor─ů┼╝ego. Dnia 6 czerwca 1944 roku podchor─ů┼╝├│wka zosta┼éa rozwi─ůzana, a kilka dni p├│┼║niej Tarzan wraz z partyzantami Ojca Jana zostali otoczeni przez Niemc├│w w Lasach Janowskich i rozegra┼éa si─Ö zaci─Öta walka. Jak si─Ö p├│┼║niej okaza┼éo by┼éa to w├│wczas najwi─Öksza niemiecka ob┼éawa na partyzant├│w w okupowanej Polsce.

W nocy z 14 na 15 czerwca ┼╝o┼énierze oddzia┼éu NOW-AK ÔÇ×Ojca JanaÔÇŁ dowodzeni przez por. Boles┼éawa Usowa ÔÇ×KonaraÔÇŁ po ci─Ö┼╝kich walkach przebili niemiecki pier┼Ťcie┼ä i noc─ů prawie wszyscy partyzanci wyszli z okr─ů┼╝enia. Po bitwie na Porytowym Wzg├│rzu znaczna cz─Ö┼Ť─ç oddzia┼éu zosta┼éa urlopowana, w┼Ťr├│d nich ÔÇ×TarzanÔÇŁ. W pobli┼╝u by┼éy wojska sowieckiej Armii Czerwonej, Niemcy wycofywali si─Ö w pop┼éochu i wydawa┼éo si─Ö, ┼╝e zagro┼╝enie aresztowanie maleje, wi─Öc Tarzan postanowi┼é powr├│ci─ç do rodzinnego domu do Niska.

Ludowe Wojsko Polskie

Aby unikn─ů─ç aresztowania przez sowieck─ů NKWD i Urz─ůd Bezpiecze┼ästwa (UB) za przynale┼╝no┼Ť─ç do konspiracji, Tarzan po powrocie zg┼éosi┼é si─Ö na ochotnika w pa┼║dzierniku 1944 roku do Ludowego Wojska Polskiego (LWP). W ni┼╝a┼äskim RKU otrzyma┼é przydzia┼é do 25 pu┼éku piechoty w Rzeszowie. Ale gdy aresztowanych zosta┼éo trzech jego koleg├│w przekonany, ┼╝e i jego spotka podobny los, postanowi┼é zdezerterowa─ç LWP.

Narodowe Zjednoczenie Wojskowe

Po dezercji nawi─ůza┼é kontakt z komendantem NOW Okr─Ögu Rzesz├│w, kt├│re w├│wczas zaczyna┼éo przekszta┼écenie w Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW). Zachowuj─ůc dotychczasowy pseudonim przeszed┼é do NZW i w kwietniu 1945 roku z rozkazu uda┼é si─Ö na p├│┼énoc woj. Tarnobrzeskiego (obecnie Podkarpackie), w celu wsparcia komendanta obwodu NZW ppor. Mariana Szyma┼äskiego ps. ÔÇ×PodkowaÔÇŁ. 29 kwietnia 1945 roku Podkowa zosta┼é ci─Ö┼╝ko ranny przez UB i zmar┼é 1 maja. Po ┼Ťmierci Podkowy rozkazem komendanta okr─Ögu Kazimierza Mireckiego ps. ÔÇ×┼╗mudaÔÇŁ komendantem Obwodu NZW Tarnobrzeg mianowany zosta┼é Tarzan. Po kilku zaledwie dniach otrzyma┼é od komendanta oddzia┼é├│w le┼Ťnych okr─Ögu majora Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka ÔÇ×MarkaÔÇŁ (wcze┼Ťniej Ojca Jana) rozkaz utworzenia w┼éasnego oddzia┼éu partyzanckiego. R├│wnocze┼Ťnie otrzyma┼é awans do stopnia podporucznika. Tarzan w wieku 21 lat zosta┼é najm┼éodszym dow├│dc─ů oddzia┼éu partyzanckiego w NZW. Oddzia┼é ÔÇ×TarzanaÔÇŁ by┼é sz├│stym oddzia┼éem partyzanckim w Rzeszowskim Okr─Ögu NZW, obok s┼éynnych ju┼╝ dzi┼Ť oddzia┼é├│w m.in. J├│zefa Zadzierskiego ÔÇ×Wo┼éyniakaÔÇŁ, Bronis┼éawa Gliniaka ÔÇ×RadwanaÔÇŁ czy Stanis┼éawa Pelczara ÔÇ×MajkiÔÇŁ.

┬ęFundacja KEDYW

Partyzanci oddz. ÔÇ×TarzanaÔÇŁ. Od lewej: Franciszek Sobczyszyn ps. ÔÇ×┼╗ubrÔÇŁ, Edward Gurdak , W┼éodzimierz Sander ps. ÔÇ×Sok├│┼éÔÇŁ, Bronis┼éaw Grudzie┼ä, Jan Oczak ps. ÔÇ×LechÔÇŁ. (fot. Skarbimir Socha)

Akcje oddzia┼éu „Tarzana”

Pierwsz─ů akcj─ů oddzia┼éu ÔÇ×TarzanaÔÇŁ w NZW by┼éo wymierzenie kary ch┼éosty cz┼éonkom PPR i komunistycznego Stronnictwa Ludowego w kwietniu 1945 roku w Turbi ko┼éo Stalowej Woli. Kolejn─ů akcj─ů by┼éo rozbrojenie posterunku Milicji Obywatelskiej (MO) w Zbydniowie, w odwecie za ┼Ťmier─ç ÔÇ×PodkowyÔÇŁ. Oddzia┼é ÔÇ×TarzanaÔÇŁ przeprowadzi┼é wiele akcji w tym czasie wymierzonych w formuj─ůc─ů si─Ö komunistyczn─ů w┼éadz─Ö. Oddzia┼é ÔÇ×TarzanaÔÇŁ z sukcesem uderza┼é w lokalne struktury UB, MO i sowieck─ů NKWD. Oddzia┼é ÔÇ×TarzanaÔÇŁ wykonywa┼é tak┼╝e akcje przeciwko konfidentom bezpieki.

W maju 1945 roku oddzia┼é ÔÇ×TarzanaÔÇŁ walczy┼é w najwi─Ökszej bitwie z NKWD w tzw. Bitwie pod Kury┼é├│wk─ů, w kt├│rej zgin─Ö┼éo kilkudziesi─Öciu sowieckich enkawudzist├│w. W lipcu 1945 roku oddzia┼é ÔÇ×TarzanaÔÇŁ zosta┼é zaatakowany przez 8 p.p. LWP z Janowa Lubelskiego, w kt├│rym zgin─ů┼é jeden partyzant, a kilku zosta┼éo aresztowanych i zabitych. Kilka dni p├│┼║niej w pokazowej egzekucji na rynku w Janowie Lubelskim (woj. lubelskie) komuni┼Ťci zamordowali kilku ┼╝o┼énierzy oddzia┼éu ÔÇ×TarzanaÔÇŁ. Przez skuteczno┼Ť─ç walki z komunistami Tarzan sta┼é si─Ö wrogiem numer jeden lokalnej bezpieki, kt├│ra usilnie postanowi┼éa si─Ö z nim rozprawi─ç.

fot. Skarbimir Socha

Grupa PAS-u w Iwkowej k. Tarnowa, lato 1946 r. Drugi od lewej – Teodor Grabowski (Inspektorat Tarn├│w NZW), czwarty – Tadeusz Gajda ps. „Tarzan”, pi─ůty ojciec „Tarzana” – J├│zef Gajda ps. „Zawisza”.

Aresztowanie

Tadeusz Gajda ÔÇ×TarzanÔÇŁ wpad┼é w r─Öce funkcjonariuszy PUBP w Tarnowie (woj. ma┼éopolskie), gdzie skierowany zosta┼é przez dow├│dztwo do kierowania oddzia┼éem Pogotowia Akcji Specjalnej (PAS) NZW na Inspektorat ÔÇ×TatarÔÇŁ (obejmuj─ůcy powiaty Tarnobrzeg, Mielec i D─Öbic─Ö). Przyczyn─ů aresztowania ÔÇ×TarzanaÔÇŁ, by┼éa wielka wsypa kierownictwa Rady Wolno┼Ť─ç i Niezawis┼éo┼Ť─ç (WiN), kt├│r─ů rozpracowa┼é cz┼éowiek WiN i wywiadowca UB Wojciech Wall. ÔÇ×TarzanÔÇŁ po przybyciu do Tarnowa by┼é w sta┼éym kontakcie z miejscowym WiN-em. Dlatego gdy aresztowano cz┼éonk├│w WiN, w┼Ťr├│d nich zdekonspirowany zosta┼é Tarzan i jego ┼╝o┼énierze z PAS. Tarzan tu┼╝ po aresztowaniu poddany zosta┼é wielogodzinnym przes┼éuchaniom i torturom, ale nie wyda┼é nikogo.

Wyrok komunist├│w

Mimo ┼╝e oddzia┼é ÔÇ×TarzanaÔÇŁ mia┼é na swym koncie wiele walk i potyczek z funkcjonariuszami UB, MO czy oddzia┼éami LWP, w kt├│rych by┼éy ┼Ťmiertelne ofiary, to o ┼╝adn─ů z tych rzeczy Tarzan nie zosta┼é oskar┼╝ony. W akcie oskar┼╝enia znalaz┼éy si─Ö natomiast zarzuty o dokonanie ca┼éego szeregu ma┼éych przest─Öpstw oraz zarzut├│w ÔÇ×rabunk├│w z broni─ů w r─ÖkuÔÇŁ. Oskar┼╝enie Tarzana o rabunki, a wi─Öc przest─Öpstwa pospolite by┼éy ┼Ťwiadomym dzia┼éaniem oprawc├│w UB. W ten spos├│b chciano by w ┼Ťwiadomo┼Ťci ludzi zosta┼é zapami─Ötany jako bandyta, rabuj─ůcy z broni─ů zwyk┼éych ludzi. O tym fakcie ┼Ťwiadcz─ů wspomnienia Jana Ragana, zast─Öpcy komendanta posterunku MO w Rozwadowie (obecnie dzielnica Stalowej Woli). W ÔÇ×Nowinach RzeszowskichÔÇŁ w 1973 r. w swoich artyku┼éach Ragan nazywa┼é oddzia┼é ÔÇ×TarzanaÔÇŁ band─ů, a jego cz┼éonk├│w bandytami.

27 wrze┼Ťnia 1946 roku, spo┼Ťr├│d 22 oskar┼╝onych, kar─Ö ┼Ťmierci otrzyma┼é tylko Tarzan i jeden cz┼éonek jego oddzia┼éu. 2 pa┼║dziernika 1946 roku polski prezydent z nadania moskiewskiego Boles┼éaw Bierut, nie skorzysta┼é z prawa ┼éaski i nie uniewinni┼é Tarzana. 14 pa┼║dziernika 1946 roku dwa tygodnie po zamordowaniu jego ojca J├│zefa Gajd─Ö ps. ÔÇ×ZawiszaÔÇŁ w wi─Özieniu w Rzeszowie, Tadeusz Gajda ÔÇ×TarzanÔÇŁ zastrzelony zosta┼é w wi─Özieniu UB na Montelupich w Krakowie. W dniu egzekucji mia┼é zaledwie 22 lata.

Prze┼Ťladowania┬árodziny

Tadeusz Gajda z ┼╝on─ů Jadwig─ů mia┼é syna Andrzeja i c├│rk─Ö Zosi─Ö. Po ┼Ťmierci m─Ö┼╝a Jadwiga Gajda zamieszka┼éa u matki w Rudniku nad Sanem (woj. podkarpackie). By┼éa bez ┼Ťrodk├│w do ┼╝ycia. Pomaga┼éa jej rodzina i mieszka┼äcy miasteczka. Aby uzyska─ç prac─Ö, musia┼éa si─Ö ujawni─ç si─Ö UB w Nisku. Po ujawnieniu by┼éa wielokrotnie wzywana przez UB na przes┼éuchania i prze┼Ťladowana. ┼╗y┼éa w ci─ůg┼éym strachu. Jak wspomina┼éa: ÔÇ×Id─ůc na UB, ze ┼ézami ┼╝egna┼éam male┼äkie dzieci, bo nigdy nie wiedzia┼éam, czy do nich wr├│c─ÖÔÇŁ.

┬ęFundacja KEDYW

Tablica Pami─ůtkowa umieszczona w 50. rocznic─Ö ┼Ťmierci na ko┼Ťciele M.B. Szkaplerznej przy rozwadowskim rynku (fot. Fundacja KEDYW)

Po┼Ťmiertna rehabilitacja

8 listopada 1991 roku na wniosek syna Andrzeja, S─ůd Wojew├│dzki w Tarnowie uzna┼é wyrok Wojskowego S─ůdu Rejonowego w Krakowie z 27 wrze┼Ťnia 1946 roku za niewa┼╝ny.

W pa┼║dzierniku 1996 roku z inicjatywy jego brata stryjecznego i by┼éego partyzanta Kazimierza Gajdy ps. ÔÇ×Orl─ÖÔÇŁ ods┼éoni─Öta zosta┼éa tablica pami─ůtkow─ů na ko┼Ťciele M.B. Szkaplerznej przy Rynku w Stalowej WoliÔÇôRozwadowie. Tablica upami─Ötnia dw├│ch niez┼éomnych ┼╝o┼énierzy antyniemieckiej i antysowieckiej konspiracji – J├│zefa Gajd─Ö ps. ÔÇ×ZawiszaÔÇŁ i jego syna Tadeusza Gajd─Ö ÔÇ×TarzanaÔÇŁ. Dw├│ch wielkich bohater├│w, kt├│┬«zy oddali ┼╝ycie za Polsk─Ö.

Odnaleziony przez IPN

W 2017 roku podczas prac ekshumacyjnych na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, pracownicy IPN natrafili na szcz─ůtki w nieoznakowanych do┼éach. Jak si─Ö p├│┼║niej okaza┼éo po badaniach DNA, w┼Ťr├│d ofiar zidentyfikowany zosta┼é Tadeusz Gajda ÔÇ×TarzanÔÇŁ.

W pa┼║dzierniku 2018 roku, 72 lata po egzekucji, not─Ö identyfikacyjn─ů otrzyma┼é od prezesa IPN syn ÔÇ×TarzanaÔÇŁ Andrzej Gajda podczas wr─Öczenia Not Identyfikacyjnych w Pa┼éacu Prezydenckim w Warszawie.

Po 73 latach powrócił na rodzinna ziemię

4-5 pa┼║dziernika 2019 roku w Stalowej WoliÔÇôRozwadowie odby┼éy si─Ö dwudniowe uroczysto┼Ťci pogrzebowe kapitana Tadeusza Gajdy ÔÇ×TarzanaÔÇŁ. 5 pa┼║dziernika w asy┼Ťcie wojska uroczy┼Ťcie pochowany zosta┼é na Cmentarzu Wojennym w Stalowej WoliÔÇôRozwadowie.

Biografia

W 2019 roku wydana zosta┼éa pierwsza obszerna publikacja dokumentuj─ůca ┼╝ycie i dzia┼éalno┼Ť─ç Tarzana pt. ÔÇ×Tadeusz Gajda ÔÇ×TarzanÔÇŁ 1924-1946ÔÇŁ autorstwa Katarzyna Sabat.

Publikacja Katarzyny Sabat

 

Cze┼Ť─ç Jego Pami─Öci!

 

MW / MKDAK

Bibliografia: Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), Skarbimir Socha „Czerwona ┼Ümier─ç”, Maria Rehorowska „Rozwad├│w nad Sanem i Charzewice w konspiracji antyniemieckiej i antysowieckiej”, fot. Wies┼éawa Kafara.

┬ę COPYRIGHT 2016-2024. Wszelkie Prawa zastrze┼╝one. Kopiowanie tekst├│w, zdj─Ö─ç lub film├│w bez zgody zabronione!