9 sierpnia 1945 r. NOW likwiduje konfidenta Stanis┼éawa Prajsa – by┼éego ┼╝o┼énierza stalowowolskiej AK

(fot. myheritage.pl)

Stanis┼éaw Prajs ps. „Pirat”

ur. 18 czerwca 1923 r. – zm. 9 sierpnia 1945 r.
┼╗o┼énierz stalowowolskiej AK, oddz. part. „Kmicica” Jana Or┼éa,
oddz. part. NOW „Majki” Stanis┼éawa Pelczara.
Zlikwidowany za współpracę z Gestapo.

Stanis┼éaw Prajs ps. „Pirat” urodzi┼é si─Ö 18 czerwca w 1923 r. w Turzanach ko┼éo Inowroc┼éawia. By┼é synem Boles┼éawa i Janiny z d. Miko┼éajska. Mia┼é m┼éodszego brata Jerzego.

W 1936 r. uko┼äczy┼é szko┼é─Ö powszechn─ů w Czarnkowie ko┼éo Pi┼éy, a nast─Öpnie w 1939 r. uko┼äczy┼é trzy klasy gimnazjum w ┼Üremie, w dzisiejszym wojew├│dztwie wielkopolskim.

Przed wojn─ů by┼é harcerzem. W maju 1940 r. wysiedleni wraz z rodzin─ů z ziem zachodnich, przyjechali do Rozwadowa (dzisiejszej dzielnicy Stalowej Woli) i tutaj zamieszkali przy ul. Mickiewicza 7.

Stanisław Prajs (po prawej u góry) w rodzinnym gronie. (Fot. myheritage.pl)

1 sierpnia 1941 r. Stanis┼éaw Prajs zosta┼é przyj─Öty do pracy do okupowanych przez Niemc├│w Zak┼éad├│w Po┼éudniowych (COP) w Stalowej Woli, w├│wczas przemianowanych przez Niemc├│w na┬á„Hermann G├Âring Werke Stalowa Wola”. W ZP pracowa┼é jako urz─Ödnik dzia┼éu finansowo-buchalteryjnego.

Konspiracja

Stanis┼éaw Prajs w czasie okupacji by┼é ┼╝o┼énierzem stalowowolskiej Armii Krajowej. Zagro┼╝ony aresztowaniem po wpadce Kedywu na tzw. „G├│rce” 18 maja 1944 r. uciek┼é z Rozwadowa na Zasanie, gdzie przedosta┼é si─Ö do partyzanckiego oddzia┼éu Jana Or┼éa „Kmicica” podlegaj─ůcego w├│wczas stalowowolskiemu Komendantowi Obwodu AK.

Partyzanci AK w Kurzynie, po prawej Stanis┼éaw Prajs ps. „Pirat” (fot. Dionizy Garbacz)

Porytowe Wzg├│rze

W czerwcu 1944 r. Prajs wraz z oddzia┼éem „Kmicica” walczyli z Niemcami w Lasach Janowskich na tzw. Porytowym Wzg├│rzu. Oddzia┼é „Kmicica” podczas walk na Porytowym Wzg├│rzu zosta┼é po┼é─ůczony z oddzia┼éem NOW-AK „Ojca Jana” Franciszka Przysi─Ö┼╝niaka, kt├│rego dow├│dztwo obj─ů┼é Boles┼éaw Usow ps. „Konar”. Po wyjsciu z okr─ů┼╝enia na Porytowym Wzg├│rzu „Konar” wyda┼é rozkaz rozcz┼éonkowania oddzia┼éu. Wtedy Prajs postanowi┼é opu┼Ťci─ç oddzia┼é „Kmicica” i wraz z grup─ů kilku ┼╝o┼énierzy udali si─Ö do Ulanowa, gdzie postanowili zamelinowa─ç si─Ö na okres trwaj─ůcej niemieckiej akcji pacyfikacyjnej (Sturmwind I, II).

Aresztowanie

21 czerwca 1944 r. w Ulanowie Niemcy wykryli i okr─ů┼╝yli melin─Ö ukrywaj─ůcych si─Ö akowc├│w. Na melinie w Ulanowie przebywa┼é r├│wnie┼╝ ┼╝o┼énierz rozwadowskiego Kedywu Stanis┼éaw Korfel ps. „Korski”, kt├│ry po wpadce Kedywu na tzw. „G├│rce” leczy┼é w Ulanowie ranny. W potyczce, kt├│ra si─Ö rozegra┼é─ů z Niemcami, zgin─ů┼é Korski oraz dw├│ch innych ┼╝o┼énierzy AK. Stanis┼éaw Prajs wraz z pi─Öcioma innymi akowcami zostaje zchwytany i aresztowany.

Zdradza koleg├│w

Po wojnie stalowowolscy akowcy, kt├│rym uda┼éo si─Ö prze┼╝y─ç niemieckie wi─Özienie relacjonowali, ┼╝e chwil─Ö po aresztowaniu w Ulanowie Stanis┼éaw Prajs poprosi┼é o rozmow─Ö z Niemcami. Tak relacjonowa┼é w swoich wspomnieniach t─Ö sytuacje ┼╝o┼énierz oddzia┼éu „Kmicica” Mieczys┼éaw Potyra┼äski ps. „Poraj”:

„(…) Prajs za┼Ť zaraz po wzi─Öciu przez Niemc├│w w Ulanowie, poprosi┼é o rozmow─Ö z oficerem niemieckim i rozmawia┼é z nim oko┼éo 2-ch godzin, a nast─Öpnie ju┼╝ oddzielnie zosta┼é przewieziony do Stalowej Woli na Gestapo. Na Gestapo w Stalowej Woli by┼éa z nim konfrontowana aresztowana wcze┼Ťniej ┼é─ůczniczka „Magda” /Jadwiga Butkiewicz-Przy┼éuska/. Na konfrontacji tej o┼Ťwiadczy┼é jej Prajs „przyznaj si─Ö, bo i tak wszystko wiedz─ů”. Gdy nast─Öpnie spotkali si─Ö przypadkowo, przechodz─ůc obok siebie w piwnicy (wi─Özienie Gestapo – przyp. red.), powiedzia┼é jej, ja wychodz─Ö na wolno┼Ť─ç, a ty pojedziesz do obozu. Rzeczywi┼Ťcie tak si─Ö sta┼éo. On w pierwszych dniach lipca zjawi┼é si─Ö w Kopkach, a „Magda” zosta┼éa wys┼éana do obozu. (…)”

Powr├│t w szeregi AK

Jak wspomina┼é Mieczys┼éaw Potyra┼äski, Stanis┼éaw Prajs pojawi┼é si─Ö wkr├│tce po uwolnieniu z wi─Özienia we wiosce Kopki ko┼éo Rudnika nad Sanem i tutaj nawi─ůza┼é kontakty z lokalnymi akowcami.

Pocz─ůtkiem lipca 1944 r. dosz┼éo w Kopkach do fali aresztowa┼ä akowc├│w i pad┼éo podejrzenie ┼╝e Prajs jest konfidentem. Cho─ç zdania na temat Prajsa w┼Ťr├│d akowc├│w w Kopkach by┼éy podzielone to i tak zosta┼é uznany za szpiega niemieckiego. Jednak za kilka dni┬áw okolicach Rudnika nad Sanem pojawi┼éy si─Ö wojska Armii Czerwonej i Niemcy zacz─Öli si─Ö wycofywa─ç. Sprawa Prajsa na chwil─Ö posz┼éa w zapomnienie.

Dzia┼éalno┼Ť─ç antykomunistyczna

Po wkroczeniu sowieckich wojsk Armii Czerwonej Stanis┼éaw Prajs postanowi┼é przej┼Ť─ç do podziemia antykomunistycznego, tym razem przyst─ůpi┼é do oddzia┼éu partyzanckiego „Majki” Stanis┼éawa Pelczara Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW).

W oddziale „Majki” znale┼║li si─Ö r├│wnie┼╝ byli ┼╝o┼énierze AK znaj─ůcy Prajsa i wkr├│tce sprawy wsp├│┼épracy z Niemcami dotar┼éy do dow├│dztwa NOW, kt├│ry uzna┼é spraw─Ö wsp├│┼épracy Prajsa z Niemcami za aktualn─ů.

Wykonanie wyroku

Dow├│dztwo NOW uznaj─ůc Prajsa za konfidenta Gestapo wyda┼éo wkr├│tce wyrok ┼Ťmierci. Wykonanie wyroku na Stanis┼éawie Prajsie dow├│dztwo NOW zleci┼éo Leopoldowi D─ůbrowskiemu ps. „Stefan”. Spraw─Ö wyroku Prajsa relacjonowa┼é po wojnie Skarbimir Socha ps. „Jask├│┼éka”, zast─Öpca Stanis┼éawa Pelczara „Majki”:

„(…) (D─ůbrowski) Prajsa zlikwidowa┼é w pobli┼╝u budki dr├│┼╝nika Marchuta mi─Ödzy Rudnikiem a ┼ü─Ötowni─ů. (…) w sierpniu lub we wrze┼Ťniu 1945 r.”

Sk─ůd wi─Öc dok┼éadna data ┼Ťmierci? W Prajsa aktach ┼Ťledztwa UB zanotowa┼éo nast─Öpuj─ůcy wpis:

„Ps. „Pirat” nazwiskiem Prajs zosta┼é zastrzelony 9 VIII 1945 roku przez D─ůbrowskiego Leopolda cz┼éonka NOW. Prajs by┼é agentem Gestapo.”

Wpis w aktach prawdopodobnie pochodzi┼é z realacji D─ůbrowskiego, kt├│ry jak si─Ö te┼╝ okaza┼éo by┼é konfidentem ale komunist├│w.

Niebawem D─ůbrowskiego r├│wnie┼╝ spotka┼é ten sam los co Prajsa. Za to, ┼╝e donosi┼é UB zosta┼é zlikwidowany przez NOW.

 

MW/Fundacja KEDYW

 

Bibliografia: Dionizy Garbacz „Brunatne Lata”, Dionizy Garbacz/Tygodnik Sztafeta „Gor─ůcy lipiec 1944 (3) nr29 2017, Mieczys┼éaw Potyra┼äski „Historia Oddzia┼éu Partyzanckiego „Kmicica”/ Zbiory Fundacji KEDYW/Muzeum Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej (w organizacji), myheritage.pl.

Dodaj komentarz

Tw├│j adres email nie zostanie opublikowany. Pola, kt├│rych wype┼énienie jest wymagane, s─ů oznaczone symbolem *